QUA ĐÈO NGANG
Bước tới đèo Ngang bóng xế tà
Cỏ cây chen đá lá chen hoa
hai câu này nêu bật cảnh vật ở đèo Ngang hiện lên giữa không gian và thời gian có phần đặc biêt, chúng đều là những ranh giới của sự giao thoa, không gian tác giả đề cập là đèo ngang- một con đèo hùng vĩ phân chia ranh giới hai tỉnh quảng bình và hà tĩnh, không những thế, thời đó, nó được dùng làm là ranh giới chia cắt đàng trong Đàng ngoài, ranh giới hai triều đại và do đó cũng cũng là ranh giới của hai tâm trạng, chính điều này đã gợi nên sự mênh mông hùng vĩ của cảnh vật. Tuy nhiên mọi thứ lại được miêu tả tại một thời điểm đặc biệt- lúc xế chiều, đây là khoảng thời gian khá quen thuộc trong thơ ca, buổi chiều chính là lúc một ngày sắp hết, là thời điểm dễ gợi nên sự cô đơn trống vắng, trời về chiều chính là lúc chuyển giao ngày đêm ,trên bầu trời chỉ còn sót lại những tia nắng yếu ớt, ngày tàn, màn đêm dần buông, sau 1 ngày mệt mỏi có lẽ cả con người và cảnh vật chỉ muốn nghỉ ngơi, trở về với gia đình với những người thân yêu, nhưng với bà huyện thanh quan, trong thời khắc ấy, bà lại đặt chân đến ranh giới để bước sang vùng đất xa lạ, nó ko còn là buổi bình minh vui tươi sáng sớm mà đã xiêu xiêu về phía hoài niệm mơ màng, nó phù hợp với tâm trạng lữ khách xa nhà. Chúng ta thường bắt gặp lối biểu đạt này trong ca dao: Chiều chiều ra đứng ngõ sau, trông về quê mẹ ruột đau chín chiều, hay…không khói hoàng hôn cũng nhớ nhà…của nhà thơ Huy Cận. ở hai câu thơ nàythời gian và ko gian chính là yếu tố nghệ thuật để bộc lộ tâm trạng của nhân vật trữ tình một cách sâu sắc.Điệp từ chen lặp lại hai lần cùng cách gieo vần điệp âm ở đá lá và hoa, không những thế tác giả lồng vào phép đối “cỏ cây chen đá”- “lá chen hoa”. Từ đây người đọc cảm nhận được phần nào quang cảnh đèo ngang. Mọi thứ hiện lên ngổn ngang, chen chúc vào nhau để tồn tại, rậm rạp hoang vắng, thiên nhiên gần như chưa có dấu ấn của con người, cảnh vật đầy sức sống nhưng hoang sơ và buồn hiu hắt…. ko gian vắng lặng dường như hòa lẫn vào thế giới tâm tưởng là nỗi buồn và cô đơn của người nữ sĩ.
Lom khom dưới núi tiều vài chú
Lác đác bên sông chợ mấy nhà
Nếu hai câu trên tập trung tả cảnh thiên nhiên hùng vĩ nhưng hoang vắng, buồn tẻ thì ở hai câu này, tác giả miêu tả bao quát cảnh cuộc sống sinh hoạt của con người ở đèo ngang. Chúng ta thường bắt gặp cách sử dụng…trên núi, nhưng với bà huyện thanh quan đã dùng dưới núi. ở đây dễ nhận thấy: điểm nhìn của nhân vật trữ tình đã thay đổi, từ nhìn cận cảnh, nhìn gần để quan sát thực, nữ sĩ phóng tầm mắt ra xa, từ cao nhìn xuống bao quát mọi thứ, bức tranh đã xuất hiện hình ảnh con người, rất nhiều biện pháp nghệ thuật được sử dụng, mở đầu hai câu thơ là hai từ láy đầy chất gợi hình:” lom khom và lác đác”- lom khom gợi tả dáng hình nhỏ bé của những chú bé tiều phu đi kiếm củi còn lác đác gợi tả sự thưa thớt ít ỏi của sự vật ở xóm chợ nghèo nàn. Tác giả cũng ko quên kết hợp với từ Vài và mấy vốn là những lượng từ chỉ số lượng ít, không những thế, khi sử dụng thêm biện pháp đảo ngữ và đảo cả cấu trúc,đáng lẽ ra phải là vài chú tiều lom khom dưới núi hay bên sông lác đác mấy nhà chợ….rõ ràng khi đảo trật tự như vậy thì ý đồ nhấn mạnh sự nhỏ bé thưa thớt , ít ỏi của sự vật, sự sống của con người cũng như làm nổi bật sự hoang vắng tiêu điều của cảnh sắc thiên nhiên của tác giả đã được thực hiện triệt để, con người đã nhỏ bé naylại càng nhỏ bé trước thiên nhiên, chợ đáng lẽ phải tấp nập đông vui, là nơi thể hiện sự phồn thịnh của cư dân nay lại chỉ là lác đác mấy chiếc lều ở bên sông vắng vẻ. Khung cảnh đèo ngang hiện lên tràn đầy sức sống nhưng lại hiu quạnh cô đơn, còn con ngườ tuy xuất hiện nhưng dường như nghèo nàn, vất vả. Trong quang cảnh ấy tâm trạng của tác giả được thể hiện mạnh mẽ hơn qua những dòng thơ cuối.
Nhớ/…………..
Trong buổi chiều hoang vắng đó, nhà thơ nghe thấy gì? Bà nghe dc tiếng chim quốc quốc và chim gia gia, tiếng kêu của chúng có phần triền miên, khắc khoải mà da diết nao lòng, theo điển tích trung quốc, chim quốc quốc tương truyền là hồn của vua thục đế mất nước, đau lòng kêu khóc đến nhỏ máu mà