“Tôn sư trọng đạo” xưa và nay
Nguyễn Văn Hanh - Hiệu trưởng
Trường THPT Hàm Yên, Tuyên Quang
Tôn sư trọng đạo là truyền thống vô cùng tốt đẹp của nhân loại, ở các chế độ
và mọi dân tộc trên thế giới.
Khổng Phu Tử hay Khổng Tử (28 tháng 9 năm 551 TCN – 11 tháng 4 năm
479 TCN) là một triết gia và chính trị gia người Trung Quốc, sinh sống vào
thời Xuân Thu. Theo truyền thống, ông được xem là nhà hiền triết Trung Quốc
mẫu mực nhất. Những lời dạy và triết lý của Khổng Tử đã hình thành nền tảng văn
hóa Á Đông, và ngày nay vẫn tiếp tục duy trì ảnh hướng khắp Trung Quốc cũng
như các quốc gia Đông Á khác. Ông là một trong Mười vị thánh trong lịch sử
Trung Quốc. Khổng tử quan niệm “Quân - sư - phụ”. Theo Khổng Tử, địa vị của
người thầy được nâng lên trên cả địa vị của người cha trong gia đình - sau ông vua
là đến ông thầy rồi sau hết mới đến người cha. Người cha cũng có bổn phận dạy dỗ
con cái của mình, nhưng trong xã hội xưa, người dạy dỗ con mình nhiều nhất, sát
nhất, cả mặt kiến thức và đạo đức chính là người thầy.1

Đền thờ Khổng Tử ở Bắc Kinh -Trung Quốc2
Cách đây trên 400 năm, J.A.Comenxki (1592 - 1670) nhà giáo dục vĩ đại người
Sec đã gọi người giáo viên là người “chuyển giao ngọn đuốc của nền văn minh”, coi
chức vụ mà xã hội trao cho người giáo viên là chức vụ quang vinh nhất. Nhà giáo dục
Nga K.Đ.Usinxki (1824 - 1870) cũng đã khảng định: “sự nghiệp dạy học trông bề
ngoài thì bình thường, nhưng đó là sự nghiệp vĩ đại nhất của lịch sử loài người”3.
1

https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%95ng_T%E1%BB%AD
https://kimlientravel.com.vn/den-tho-khong-tu.html
3
Trần Hồng Quân. Về vai trò của giáo viên và vị trí của hệ thống sư phạm. Tạp chí nghiên cứu giáo dục. Số 3/1996,
trang -2.
2

Thể hiện lòng biết ơn thầy cô giáo, người Mỹ đã dành một tuần lễ để Tri ân
các nhà giáo, đó là tuần đầu tiên của tháng năm hằng năm4.
Trong sách Ngữ văn lớp 10 xuất bản năm 2006 đã nói về bức thư của
Abraham Lincoln khi còn là Tổng thống nước Mỹ gửi Thầy Hiệu trưởng nơi con trai
ông theo học. Như vậy đã thể hiện sự tôn trọng của người dân Mỹ với thầy cô giáo
bằng những việc làm thiết thực, cụ thể.
Stalin - Nhà lãnh đạo Liên Xô cũ mặc dù bận trăm công nghìn việc của
những năm tháng chống phát xít nhưng ông vẫn dành thời gian viết thư trả lời một
thầy giáo dạy con mình. Bức thư có đoạn:
“Gửi thầy giáo Martyshkin! Xin cảm ơn thầy đã gửi thư.
Sở dĩ tôi viết trả lời thầy muộn, là do công việc quá nhiều. Tôi xin lỗi thầy về
điều đó. Con trai tôi, Vasily là một thanh niên hư hỗn, năng lực bình thường, nói
dối, hay dọa nạt những kẻ yếu, tư chất yếu đuối và vô tổ chức. Chính những kẻ
dung dưỡng, luôn tâm niệm đó là "con trai Stalin" đã làm hư cháu. Tôi mừng, vì
nhờ thầy mà tôi biết vẫn còn một giáo viên có lòng tự trọng, đối xử với cháu Vasily
như với tất cả học trò khác... Chính các hiệu trưởng như thầy đề cập, đã làm hư
cháu Vasily. Họ không xứng có mặt trong trường học, và nếu như cháu Vasily vẫn
chưa kịp tự giết mình, là bởi ở đất nước chúng ta vẫn còn có những giáo viên
không nỡ để cho đứa học trò "con ông cháu cha", tính khí thất thường đó trượt dài
thêm nữa. …”
Tại Việt Nam, một đất nước ngàn năm văn hiến và trọng chữ nghĩa, cha ông
ta coi trọng nghề dạy học, vị trí người thầy được nhân dân tôn vinh đứng thứ hai
trong xã hội, chỉ sau Nhà vua, “Quân - Sư - Phụ”. Đạo đức, trí tuệ, niềm tin và tình
yêu thương nơi người thầy đã được người dân đặt niềm tin một cách trọn vẹn.
Nhìn lại lịch sử, trong suốt thời gian dựng nước của các vua Hùng, từ vua đến
dân đều quan tâm đến việc học hành, tu thân và lập thân của con người, đề cao
“tôn sư trọng đạo”. Theo cuốn “Ngọc phả đình thôn Hương Lan” (xã Trưng
Vương, Việt Trì, Phú Thọ), vua Hùng Vương thứ 18 đã mời hai vợ chồng thầy cô
Vũ Thê Lang và Nguyễn Thị Thục (quê Bắc Ninh) vào cung dạy học trực tiếp cho
hai công chúa mà nhà vua rất mực yêu quý là Công chúa Tiên Dung và Công chúa
Ngọc Hoa. Khi hai thầy cô tạ thế, Nhà vua cùng người dân thôn Hương Lan đã tỏ
lòng thương tiếc và đã an táng ngay tại nơi dạy học, lập miếu thờ cúng. Từ đấy về
sau muôn dân đất Việt noi theo, kính trọng người thầy, coi trọng sự học. Truyền
thống “Tôn sư trọng đạo” luôn được gìn giữ và là một nét đẹp của dân tộc.
Các triều đại phong kiến Việt Nam đặc biệt quan tâm đến nghề dạy học, coi
trọng thầy dạy. Chúng ta có thể đánh giá thái độ của nhân dân đối với người thầy
giáo thông qua hành xử của các bậc vua chúa. Vua nhà Mạc ban cho Nguyễn Bỉnh
Khiêm tước phong Trình Quốc công, là tước phong chính thức cao nhất mặc dù
ông không phải quan tướng nắm binh quyền và chưa từng cầm quân ra trận.

4

https://www.evn.com.vn/d6/vanhoa-evn/The-gioi-tri-an-nha-giao-nhu-the-nao-200-819-76846.aspx

Đền Thiên Cổ - nơi thờ vợ chồng thầy giáo Vũ Thê Lang5
Nhà giáo Chu Văn An (25 tháng 8 năm 1292,
ông không rõ năm mất, có một số tài liệu ghi
là năm 1370), tên thật là Chu An, hiệu
là Tiều Ẩn, tên chữ là Linh Triệt, là một nhà
giáo, thầy thuốc, quan viên Đại Việt cuối
thời Trần, "danh nhân văn hóa thế giới"[1].
Sau khi mất, ông được vua Trần truy phong
tước Văn Trinh công nên đời sau quen gọi là
Chu Văn An hay Chu Văn Trinh.6
Thời kỳ Pháp thuộc: Một tài liệu cũ, có ghi: Năm 1949, một nhà giáo ở Nam
kỳ kiện cha một học sinh của mình. Nguyên học sinh này lười học lại nghịch
ngợm, bị thầy rầy và bắt quỳ gối nên mắc cỡ với bạn, uất ức về méc lại với cha.
Ông này là người có địa vị trong tỉnh nên đã nổi giận, dắt con lại nhà thầy giáo để
mắng thầy và làm thầy mất mặt. Thầy giáo đâm đơn kiện và vị thẩm phán, hồi đó
là một người Pháp, đã xử cho ông giáo thắng, lại “tặng” cho người cha hồ đồ, bênh
con vô lối kia một bài luân lý về phép xử sự với thầy của con. Tài liệu đó kết luận:
Dân tộc mình nổi tiếng là biết trọng thầy, nên có câu “Quân - sư - phụ”; mà bấy
giờ có kẻ để cho người Pháp dạy lại cho mình bài học kính thầy thì thật là xấu hổ!7
Thời đại Hồ Chí Minh: Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn đánh giá cao vai trò của
những thầy giáo, cô giáo đối với sự nghiệp giáo dục thế hệ trẻ, để bảo vệ và xây
dựng xã hội chủ nghĩa. Người đánh giá cao sứ mệnh của người thầy: “Người thầy
giáo tốt, thầy giáo xứng đáng là thầy giáo - là người vẻ vang nhất. Dù là tên tuổi
5

https://giaoducthoidai.vn/kham-pha-co-mieu-tho-thay-giao-tu-thoi-hung-vuong-post544639.html
https://www.holaai.org/2021/07/chu-van-an.html
7
https://www.giaoduc.edu.vn/nghi-ve-quan-niem-quan-su-phu.htm
6

không đăng trên báo, không được thưởng huân chương, song những người thầy
giáo tốt là những người anh hùng vô danh...”.8
Sinh thời, cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng đã nói: “Nghề dạy học là nghề cao
quý nhất trong các nghề cao quý, nghề sáng tạo nhất trong các nghề sáng tạo. Các
thầy cô giáo không những dạy chữ mà còn dạy người, họ cứ như cây thông trên sườn
núi, cây quế giữa rừng sâu thầm lặng toả hương dâng hiến trí tuệ, sức lực cho đời”.
Đảng và Nhà nước luôn luôn dành một vị trí tôn kính người thầy, kịp thời ghi
nhận và tôn vinh người làm công tác giáo dục. Quan điểm “Giáo dục và đào tạo là
quốc sách hàng đầu” được đưa ra lần đầu tiên trong Nghị quyết số 04-NQ/TW Hội
nghị lần thứ tư BCHTW Đảng (khoá VII) về tiếp tục đổi mới sự nghiệp giáo dục
và đào tạo, ngày 14/01/1993. Xuyên suốt nhiều kỳ Đại hội Đảng cũng như nhiều
Hội nghị Trung ương, quan điểm giáo dục và đào tạo là quốc sách hàng đầu không
thay đổi. Coi trọng giáo dục luôn đi liền với trân trọng vai trò của thầy cô giáo.
Chính sách tôn vinh nhà giáo được Đảng và Nhà nước quan tâm hàng đầu.

Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng hằng năm đã ưu tiên dành quỹ thời gian và
công sức chăm lo cho giáo dục, cho đội ngũ nhà giáo. Là người giữ chức vụ cao
8

https://moet.gov.vn/giaoducquocdan/cong-tac-hoc-sinh-sinh-vien/Pages/Default.aspx?ItemID=6672

nhất của Đảng nhưng Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng vô cùng giản dị và khiêm
nhường. Ông luôn dành những từ ngữ trân trọng, trìu mến và ấm áp khi kể về thầy
cô và bạn bè9.

Sự phát triển của khoa học và công nghệ số, sự tham gia có phần thái quá
của cả xã hội vào giáo dục, sự quan tâm chưa tương xứng của một bộ phận cán bộ
quản lý các cấp, và cả sự đấu đá nội bộ với các hình thức khác nhau của chính
những người đồng nghiệp cùng ngành giáo dục đã kéo theo sự thay đổi trong mối
quan hệ giữa phụ huynh, học sinh với các thầy cô giáo. Hàng loạt vụ việc xảy ra
trong ngành giáo dục cũng khiến cho người thầy không còn ở vị trí như nó từng có.
Song, dù xã hội có phát triển như thế nào chăng nữa, các phương tiện dù có
tối tân đến đâu cũng chỉ là một phương thức hỗ trợ cho quá trình giáo dục của thầy.
Vai trò của người thầy đứng trên bục giảng không gì thay thế được. Người thầy
vẫn luôn là biểu tượng cho nhân cách, chuẩn mực đạo đức và là người truyền vào
tâm hồn học trò những điều tốt đẹp, gieo mầm thiện để nhân lên những điều thiện
trong tâm căn mỗi học trò. Thầy là người định hướng tri thức để học trò khám phá
và tìm tòi. Thầy là người truyền lửa đam mê, khơi lên trong các em ước mơ, hoài
bão để thổi bùng lên những khát vọng cao đẹp trong tương lai.
9

https://baohatinh.vn/chinh-tri/tong-bi-thu-chu-tich-nuoc-nguyen-phu-trong-va-cau-chuyen-ve-tinh-thay-tro

Trong nhà trường xã hội chủ nghĩa, truyền thống “tôn sư tọng đạo” không
khác ngày xưa về mặt bản chất. Sự kính trọng, lễ phép với người thầy còn nguyên
giá trị. Sự học được coi trọng và phát triển về chất, quá trình giáo dục được chuyển
hóa dần thành tự giáo dục, quá trình đào tạo thành quá trình tự đào tạo, xây dựng
một xã hội học tập. Hoạt động giáo dục và đào tạo được thực hiện dưới sự lãnh đạo
toàn diện của Đảng, “Đoàn kết, kỷ cương, sáng tạo, tiếp tục đổi mới, nâng cao chất
lượng giáo dục”, xây dựng trường học hạnh phúc, coi trọng sự khác biệt và đa
dạng. Mối quan hệ thầy - trò không còn gò bó bởi các giáo lý phong kiến mà được
dân chủ hơn, gần gũi, cởi mở và thân thiện hơn. Học trò kính trọng thầy cô bằng
nhiều cách khác nhau. Người thầy phải không ngừng tu dưỡng đạo đức, tự học và
sáng tạo đáp ứng được những nhu cầu ngày càng cao của xã hội, để luôn giữ hình
ảnh tốt trong tâm hồn học trò.
“Tôn sư trọng đạo” mãi mãi là một nét đẹp của nhân loại, mãi mãi ăn sâu
vào tâm trí người dân Việt Nam. “Người thầy giáo tốt, thầy giáo xứng đáng là thầy
giáo - là người vẻ vang nhất. Dù là tên tuổi không đăng trên báo, không được
thưởng huân chương, song những người thầy giáo tốt là những người anh hùng vô
danh...”.
Nhà giáo Chu Văn An, người thầy đạo cao đức trọng, là biểu tượng thiêng
liêng về đạo học và hình ảnh người thầy của dân tộc Việt Nam đã nói: “Ta chưa
từng thấy nước nào coi nhẹ sự học mà khá lên được”./.

Xuân về nhớ Bác10

10

https://hdll.vn/vi/tin-tuc/phat-huy-ban-linh-va-tri-tue-viet-nam-xay-dung-dat-nuoc-ngay-cang-phon-vinh-hanhphuc.html