CÁC KHUYNH HƯỚNG THƠ TƯỢNG TRƯNG SIÊU THỰC TRONG PHONG TRÀO THƠ MỚI
---------
I. Khái niệm
1. Chủ nghĩa tượng trưng
- Nguồn gốc: hình thành ở Pháp vào cuối thế kỷ XIX, sau đó lan rộng ra châu Âu và thế giới.
- Tuyên ngôn thơ:
Phải chống lại sự dạy đời, sự huênh hoang lớn tiếng,
Chống lại thương cảm giả dối, sự miêu tả khách quan.
Thơ tượng trưng gắng gói gém ý tưởng bằng một hình thức dễ nhìn hơn
Tuy nhiên nó không phải là mục đích thơ
Nhưng dùng nó để phơi bày ý tưởng mà vẫn giữ được nội dung cơ bản.
(Jean Moeas)
- Đặc điểm nổi bật:
+  Khám phá thế giới bí ẩn nằm sâu trong lòng sự vật, trong mỗi con người.
+ Tư duy tương hợp: cảm nhận thế giới bằng sự tương hợp của tất cả các giác quan.
+ Tạo ra nhiều biểu tượng ẩn ý.
+ Đề cao nhạc tính
→ “Thơ vừa là nhạc, là họa, là tạc tượng, là hùng biện, thơ phải làm vui tai thích chí, tỏ rõ được âm thanh, bắt chước được màu sắc, khiến cho trông thấy mọi vật và kích thích ở ta những rung động… Thơ là nghệ thuật hoàn hảo, cần thiết và bao hàm các nghệ thuật khác” (Théodore de Banville). Chủ nghĩa tượng trưng quan niệm nghệ thuật không phải phản ánh thế giới thực tại, thế giới của hiện tượng mà là một thế giới siêu tưởng, một thế giới mơ hồ của sự tương hợp giữa ánh sáng, sắc màu, âm thanh, mùi hương và nhạc điệu.
2. Chủ nghĩa siêu thực
- Nguồn gốc: nảy sinh vào đầu thế kỷ XX ở Pháp
- Tuyên ngôn: “Sự tự động tâm thần thuần khiết qua đó người ta dự định diễn đạt hoặc bằng ngôn ngữ, hoặc bằng tác phẩm, hoặc bằng bất kỳ một cách nào khác, sự vận hành thực sự của tư duy” (Ăng-đrê Brơ-tông)
- Đặc điểm nổi bật:
+ Sáng tác dựa vào những kinh nghiệm của những biểu hiện vô thức như ảo giác, giấc mơ, sự mê sảng, hồi ức thơ ấu, hình ảnh, biểu tượng thần bí… theo “trạng thái của những người bị thôi miên”.
+ Tạo ra cấu trúc mới, cấu trúc nổi hay cấu trúc âm thanh, tiến vào cấu trúc không gian
→ Thơ phản ánh được thực tại ở chiều sâu, mở rộng biên độ của cái đẹp về mọi phía: cái đẹp không chỉ đơn thuần là cái có ích, cái hiền lành thánh thiện… mà còn là cái rùng rợn, khủng khiếp… Nghệ thuật là sự phản ánh thế giới chủ quan của người nghệ sĩ thoát ly mọi liên hệ với thực tế xã hội
3. Sự hình thành khuynh hướng thơ tượng trưng, siêu thực trong phong trào Thơ mới
3.1. Tiền đề hình thành
- Sự đổi mới trở thành nhu cầu nội tại hàng đầu trong sự tiếp xúc giữa thơ mới Việt Nam với văn học phương Tây đặc biệt là văn học Pháp v ào đầu thế kỉ XX,r
- Sự gặp gỡ về tâm trạng, khát vọng, sự tương đồng về hoàn cảnh và đời sống tâm lý giữa các nhà thơ tượng trưng, siêu thực Pháp và các nhà thơ hiện đại Việt Nam dẫn đến: “Trường phái thơ tượng trưng, siêu thực được người ta chú ý hơn cả… Cái chính vẫn là sự gặp nhau của những tâm hồn trí thức bất mãn với xã hội đau buồn, chán nản, u uất khi phong trào cách mạng của quần chúng bị thất bại hoặc bị đàn áp dữ dội” (Phan Cự Đệ).
- Sự tương đồng từ trong sâu xa truyền thống văn hóa phương Đông và Việt Nam (thiên địa nhân hợp nhất, vạn vật nhất thể) với quan điểm của chủ nghĩa tượng trưng, siêu thực.
- Sự phong phú, giàu nhạc tính, giàu sắc thái biểu cảm và khả năng gợi mở của tiếng Việt.
3.2. Các khuynh hướng thơ tượng trưng, siêu thực
- Nhóm Xuân thu nhã tập (1939 – 1942): Đoàn Phú Tứ, Phạm Văn Hạnh, Nguyễn Xuân Sanh, Nguyễn Lương Ngọc; Nguyễn Đỗ Cung (họa sĩ) và Nguyễn Xuân Khoát (nhạc sĩ)
- Trường thơ Loạn (1936-1945): Quách Tấn, Hàn Mặc Tử, Yến Lan, Chế Lan Viên, Bích Khê.
- Nhóm Dạ đài (1946): Trần Dần, Trần Mai Châu, Đinh Hùng, Vũ Hoàng Địch, Vũ Hoàng Chương
3.3. Quan niệm thi ca của các nhà thơ tượng trưng, siêu thực
- Nhóm Xuân thu nhã tập: "Người ta đã thử và chưa từng giải thích được thơ. Như Giai nhân, như Đẹp, như Trời. Người ta cảm thấy một cái gì siêu thoát, ra ngoài ước lệ, ở trên lý trí, nó rung động ta theo nhịp vũ trụ, hồn nhiên, nó