TS. nguyễn xuân trường








Đổi mới phương pháp dạy
học và đổi mới kiểm tra
đánh giá lịch sử 10











nhà xuất bản hà nội

Lời nói đầu
Để góp phần thực hiện nâng cao chất lượng học tập của học sinh theo phương hướng "Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh, phù hợp với đặc điểm từng lớp học, môn học ; bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh" (Luật Giáo dục, điều 24.2), chúng tôi biên soạn cuốn sách Đổi mới phương pháp dạy học và đổi mới kiểm tra đánh giá môn Lịch sử 10, nhằm giới thiệu với các thày cô những định hướng cơ bản, và những kĩ năng giảng dạy và tổ chức giúp học sinh nắm vững kiến thức SGK lịch sử 10 một cách có hệ thống một cách nhanh nhất.
Với mục tiêu đó, nội dung cuốn sách cố gắng làm rõ 3 vấn đề cơ bản sau:
1.Nêu nên nhứng định hướng về đổi mới phương pháp dạy học, đổi mới kiển tra đánh giá nói chung, dạy học lịch sử nói riêng.
2.Ngoài việc xác định những định hướng chung là việc xác định những phương pháp biện pháp cụ thể trong dạy học lịch sử cũng như những kĩ thuật và qui trình biên soạn đề kiểm tra đánh giá .
3.Đưa ra một số giáo án có tính minh hoạ cho việc đổi mới phương pháp dạy học theo hướng tổ chức các hoạt động học tập của học sinh . Đồng thời, cũng giới thiệu một số đề kiểm tra dưới nhiều dạng khác nhau.
Hi vọng nội dung cuốn sách sẽ là một trong những phương án để giáo viên suy nghĩ tiến hành đổi mới phương pháp dạy học và đổi mới kiểm tra đánh theo hướng phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo trong quá trình học tập.
Chúng tôi vô cùng biết ơn ý kiến đóng góp của các bạn đồng nghiệp và các em học sinh gần xa để làm cho cuốn sách ngày càng có ích hơn.

Tác giả biên soạn





Phần I
Định hướng đổi mới Phương mới phương pháp dạy học lịch sử ở trường trung học phổ thông

I. Sự cần thiết khách quan và quan niệm về đổi mới phương pháp dạy học
1. Thế kỉ XXI với những chuyển biến mới cực kì quan trọng ảnh hưởng to lớn đến tình hình các nước, các dân tộc và cuộc sống thường nhật của con người. Trong những chuyển biến đó, nổi bật là sự hình thành một xã hội thông tin, kinh tế tri thức và sự phát triển nhanh chóng chưa từng thấy của khoa học công nghệ, xu thế không cưỡng lại được của toàn cầu hoá. Những yếu tố đó đã tác động mạnh mẽ đến giáo dục, tạo ra một làn sóng cái cách giáo dục chung ở các nước trên thế giới mà điểm hội tụ là sự chú ý đặc biệt đến khuyến cáo về 4 trụ cột giáo dục của Hội đồng về " Giáo dục cho thế kỉ XXI" của Tổ chức Liên hiệp quốc về giáo dục, khoa học, văn hoá (UNESCO):
- Học để biết
- Học để làm
- Học để cùng chung sống
- Học để làm người.
Để giúp cho con người có thể sống tốt và có trách nhiệm đối với cộng đồng trong một xã hội đầy phát triển, giàu khả năng biến động của thời kì văn minh trí tuệ, các nhà giáo dục trên thế giới đã khẳng định vai trò quyết định của việc hình thành các năng lực cho người học, trong đó các kết quả của những đề án nghiên cứu về năng lực ở Anh, Đức… nhấn mạnh các năng lực chìa khoá:
-Năng lực sáng tạo, có khả năng thích ứng với những sự thay đổi.
- Năng lực hợp tác, có khả năng phối hợp hành động trong học tập và đời sống.
- Năng lực tự khẳng định mình, tự lập trong cuộc sống và học tập suốt đời.
- Năng lực hành động có hiệu quả trên cơ sở những kiến thức, kĩ năng và phẩm chất đã được hình thành trong quá trình học tập, rèn luyện và giao tiếp (Neuner 1999).
Đây chính là những điểm được nhấn mạnh trong mục tiêu giáo dục của nhiều nước trên thế giới và ở nước ta.
Đất nước ta đang bước vào giai đoạn công nghiệp hoá, hiện đại hoá với mục tiêu đến năm 2020 sẽ từ một nước nông nghiệp trở thành nước công nghiệp, hội nhập với cộng đồng quốc tế. Bối cảnh đó đã đặt ra những yêu cầu mới đối với phẩm chất và năng lực của người lao động. Ngoài các phẩm chất như lòng yêu nước, yêu chủ nghĩa xã hội, quý trọng và hăng say lao động, lòng nhân ái, ý thức trách nhiệm, còn có những phẩm chất và năng lực rất cần thiết trong quá trình đất nước chuyển đổi từ nền kinh tế kế hoạch hoá tập trung sang nền kinh tế thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa, từ kinh tế nông nghiệp sang kinh tế công nghiệp và kinh tế tri thức, đó là tôn trọng và nghiêm túc tuân theo pháp luật, quan tâm và tham gia giải quyết các vấn đề bức xúc của đất nước và nhân loại, có tư duy phê phán và sáng tạo, có năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề, năng lực hợp tác và chung sức giải quyết vấn đề…Những phẩm chất và năng lực nêu trên là những nội dung chủ yếu của mục tiêu giáo dục phổ thông, thể hiện rõ ở các bộ chương trình tiểu học, trung học cơ sở, trung học phổ thông.
Để đạt được mục tiêu này, cần phải đổi mới nội dung, phương pháp và các hình thức tổ chức dạy học. Đối với phương pháp dạy học, đã từ lâu, khoa học giáo dục khẳng định: phương pháp dạy học tái hiện, giáo điều, truyền thụ một chiều không thể hình thành các năng lực nói trên cho học sinh, đặc biệt trong điều kiện giáo dục đại chúng. Muốn hình thành các năng lực trên , học sinh cần phải được tiến hành các hoạt động học tập một cách tích cực, chủ động, sáng tạo thông qua các hình thức tổ chức phong phú, linh hoạt, gây hứng thú. Vì vậy, một trong những nhiệm vụ trọng tâm của trào lưu cải cách giáo dục ở các nước hiện nay là đổi mới phương pháp dạy học.
Đổi mới phương pháp dạy học là xu thế của thời đại, là trào lưu chung của loài người, là yêu cầu khách quan của công cuộc xây dựng đất nước ta trong thời kì công nghiệp hoá, hiện đại hoá, là đòi hỏi của sự đáp ứng yêu cầu về đào tạo con em chúng ta thành những người trưởng thành có thể tham gia vào thị trường lao động đầy cạnh tranh và nhiều thay đổi…, chứ không phải là ý muốn chủ quan của một người hoặc một nhóm người nào đó.
Tư tưởng về một nên giáo dục phát triển trí thông minh, sáng tạo của học sinh đã xuất hiện từ lâu nhưng mới dừng lại ở mong muốn, ở lời kêu gọi chứ chưa biến thành thực tiễn sinh động hàng ngày của nhà trường. Chỉ từ sau cuộc cải cách về quan niệm và kĩ thuật phát triển và thực thi chương trình (curriculum) ở các nước Âu - Mĩ từ đầu những năm 60 của thế kỉ XX trong điều kiện mới của văn minh nhân loại về khoa học công nghệ và tổ chức xã hội, việc dạy học đã được đổi mới so với dạy học truyền thống về cả mọi phương diện, mọi yếu tố của quá trình dạy học, chỉ cần bằng mắt thường cũng có thể thấy được sự khác nhau căn bản.
Tuy vậy, để đáp ứng tốt hơn những thách thức mới do nền văn minh trí tuệ, do nền kinh tế tri thức đặt ra, ở các nước phát triển như Mĩ, Anh, Pháp, Đức, Nhật Bản,… đều đặt ra vấn đề phải đổi mới hơn nữa, làm cho dạy học sáng tạo hơn nữa .
Trung Quốc trong gần hai thập kỉ qua đang tiến hành đổi mới nền giáo dục phổ thông để có thể thích ứng với nền kinh tế tri thức, đáp ứng những đòi hỏi, thách thức của việc gia nhập tổ chức thương mại thế giới (WTO). Họ chủ trương cần chuyển từ nền dạy học "ứng thí" (đối phó với thi cử) sang nền giáo dục nâng cao tố chất của học sinh, trong đó cái quyết định chính là năng lực sáng tạo, chú trọng hình thành ở học sinh phương pháp học tập theo phong cách nghiên cứu.
Cơn báo khủng hoảng tài chính ở Đông Nam á từ năm 1997 có thể lại là một điều lành đối với giáo dục. Thắng lợi kinh tế trong những năm trước đây ở vùng này đã che đậy những yếu kém từ lâu của nền giáo dục. Giờ đây các nước ASEAN phải thay đổi nhà trường sao cho có thể đào tạo nguồn nhân lực làm cho nền kinh tế của họ cạnh tranh có hiệu quả hơn với thị trường quốc tế, đương đầu tốt hơn với các cú sốc tương tự hoặc có thể lớn hơn trong tương lai. ở Thái Lan , Singapo, Malaixia, Inđônêxia đều diễn ra sự thay đổi mạnh mẽ với mong muốn cách học "vẹt" phải nhường chỗ cho tư duy sáng tạo (III, tr. 49-51). Singapo, một đất nước chỉ có 3 triệu dân đã quyết định chi 2 tỉ USD cho việc phát huy phương pháp dạy học sáng tạo.
Đối với nước ta, đổi mới phương pháp dạy học là yêu cầu sống còn của công cuộc xây dựng đất nước trong thế giới hợp tác đa phương, cạnh tranh gay gắt về kinh tế, về nhân lực có chất lượng trí tuệ cao. Mặt khác, chúng ta đang xây dựng một nền kinh tế thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa (một mô hình hoàn toàn mới mẻ trong lịch sử nhân loại), đỏi hỏi cao ở sự nỗ lực kế hoạch hoá, tập trung, quan liêu, bao cấp chuyển sang nền kinh tế thị trường có biết bao yếu tố tác động đến giáo dục. Đặc điểm của nền kinh tế kế hoạch hoá là những yếu tố cơ bản đã được định trước, ít có sự thay đổi. Còn đặc điểm của nền kinh tế thị trường là có sự thay đổi nhanh chóng về công nghệ và sản phẩm, không có sự chắc chắn về cơ cấu