THÔNG TIN EBOOK
Kỷ luật không nước mắt
Sara Au
Nhà Xuất Bản Tổng hợp thành phố HCM
More Books At

Notion Ebook Member

Mục lục
Lời giới thiệu
PHẦN 1: HIỂU Ý NGHĨA CỦA KỶ LUẬT MỘT CÁCH THẤU ĐÁO
Chương 1: Giải mã hành vi của trẻ
Chương 2: Áp dụng chiến lược toàn diện
PHẦN 2: XỬ LÝ CÁC VẤN ĐỀ KHÓ KHĂN THƯỜNG GẶP
Chương 3: Ứng phó với những cơn cáu giận của trẻ
Chương 4: Bài tập về nhà
Chương 5: Giờ ăn
Chương 6: Giờ ngủ
Chương 7: Thái độ xấu
PHẦN 3: PHÁT TRIỂN CÁC PHẨM CHẤT TÍCH CỰC CỦA CON
Chương 8: Những ảnh hưởng từ bạn bè và sự phát triển về mặt xã hội
của con
Chương 9: Dạy con kiên cường và bền chí
PHẦN 4: NHẬN BIẾT DẤU HIỆU “BÁO ĐỘNG ĐỎ”
Chương 10: Quản lý những tình huống làm gia tăng căng thẳng trong gia
đình
Chương 11: Tìm kiếm sự trợ giúp chuyên môn cho gia đình
Chương 12: Kết luận

LỜI GIỚI THIỆU

Những cơn cáu giận của trẻ! Bài tập về nhà! Giờ ăn! Giờ ngủ! Và
rồi con bắt đầu hình thành thái độ…
Trong quá trình nuôi dạy con cái, chúng ta rất dễ bị căng thẳng và sự
căng thẳng đó sẽ ở mức độ đáng ngại nhất khi phải giải quyết các vấn đề
liên quan đến hành vi. Mặt khác, trẻ em ngày nay cũng đang chịu nhiều
căng thẳng hơn trước kia. Vì vậy, không có gì ngạc nhiên khi các va
chạm, bất đồng giữa cha mẹ và con cái xảy ra thường xuyên, trong khi
sự đồng thuận dường như lại rất hiếm hoi. Tuy nhiên, tình trạng này
không phải là không thể tránh khỏi. Bạn có thể áp dụng khuôn phép kỷ
luật để nuôi dưỡng mối quan hệ tích cực với con và giảm bớt các vấn đề
về hành vi của trẻ.
Hãy bắt đầu bằng cách dành một chút thời gian để suy nghĩ xem theo
bạn thì kỷ luật nghĩa là gì. Bạn sẽ giống như đa số phụ huynh khác nếu
chỉ hiểu kỷ luật đồng nghĩa với việc áp dụng những hình phạt khi con
phạm lỗi. Tuy nhiên, trong quyển sách này, chúng tôi sẽ diễn giải rộng
hơn so với cách hiểu đó.
Kỷ luật là bao gồm cả việc tư vấn, động viên, bỏ qua, huấn luyện,
thực hành, khen ngợi con trẻ và đôi khi cũng cần có hình phạt cho chúng,
tùy thuộc vào hệ thống các giá trị của gia đình bạn. Kỷ luật tốt là khoản
đầu tư chắc chắn cho tương lai của con chứ không chỉ đơn thuần là sự
điều chỉnh hành vi của trẻ trước mặt bạn tại thời điểm nào đó. Kỷ luật
cũng sẽ định hình thái độ của con theo hướng mà bạn mong muốn. Trên
hết, kỷ luật chính là giáo dục.
Bạn cần phải hiểu rằng kỷ luật không hẳn là hình phạt, hình phạt chỉ
là một phương tiện của kỷ luật. Quyển sách này sẽ cung cấp cho bạn một

kho tàng các chiến lược hiệu quả tương đương với hình phạt, bao gồm
việc khuyến khích động viên, nêu gương làm mẫu và sửa sai. Chúng tôi
sẽ hướng dẫn bạn cách học hỏi từ mỗi kinh nghiệm xử lý tình huống
hành vi của con và cách tự điều chỉnh phương pháp của mình. Ngoài ra,
bạn cần phải kiểm lại các đặc thù trong đời sống cá nhân của mình (như
mức độ bận rộn, thời gian và nguồn lực của bản thân), cũng như các mối
quan hệ của bạn với mọi người xung quanh, cách bạn tự chăm sóc bản
thân để xem chúng liên quan thế nào đến hành vi của con.
Yêu thương phải đi đôi với kỷ luật.
Trẻ em cần cảm nhận được tình yêu thương từ những người nuôi dạy
chúng và biết giá trị của chúng đối với thế giới này. Nhưng yêu thương
không đồng nghĩa với việc nuông chiều trẻ mọi lúc. Tình yêu thương của
cha mẹ dành cho con còn có nghĩa là dám nói “Không” với con ngay cả
trong lúc trẻ đang được quan tâm, yêu quý nhất. Yêu thương phải đi đôi
với kỷ luật. Bởi vì cùng với nhau, kỷ luật và yêu thương sẽ tạo nên nền
tảng vững chắc nhất cho cuộc đời của một đứa trẻ.
Bạn hãy hình dung mình là một người làm vườn và bắt đầu lên ý
tưởng thiết kế, trồng trọt trên mảnh vườn màu mỡ sau nhà. Trước tiên,
bạn phải lên kế hoạch sẽ trồng cây gì và trồng vào chỗ nào trong vườn.
Sau đó, bạn phải bắt đầu dọn cỏ, phát quang và nên cẩn thận xác định
trong đám cây dại ấy có gì hay ho cần giữ lại không, trước khi đưa ra
quyết định chặt bỏ. Sau đó, bạn cần làm đất, bón phân và cuối cùng mới
gieo hạt. Tuy vậy, việc trồng cây mới chỉ là bước khởi đầu. Bạn còn phải
phun tưới, chăm sóc, nuôi dưỡng để cây được phát triển xanh tốt. Và, tất
nhiên, bạn cũng cần tiếp tục bón phân, tưới nước và theo dõi cả mảnh
vườn theo một lịch trình hợp lý.
Chúng tôi sẽ cùng bạn làm tất cả những điều đó thông qua việc
hướng dẫn bạn chăm sóc gia đình mình như chính mảnh vườn kia. Giống
như mỗi cái cây khác nhau thì cần được chăm sóc trong điều kiện đất và

ánh sáng khác nhau, mỗi đứa con của bạn cũng cần kiểu kỷ luật phù hợp
với riêng bé.
Hiểu được động cơ của con sẽ giúp bạn loại bỏ một số “cây” hành vi
xấu trong mảnh vườn của mình và gieo vào đó những hạt giống mới tốt
lành. Sự chuyên tâm vào việc nuôi dạy con cũng đem lại hiệu quả giống
như việc áp dụng lịch phun tưới hợp lý cho cây: nó nuôi dưỡng con trẻ.
Không lâu sau khi gieo hạt, mầm non sẽ lớn lên thành cây con, vươn
những phiến lá non lên bầu trời xanh đón nắng và bộ rễ sẽ bám chặt vào
lòng đất để thu nhận dinh dưỡng. Với tình yêu thương và kỷ luật đã khắc
sâu trong mình, con sẽ vươn lên mạnh mẽ và không bị khuất phục trước
những ảnh hưởng tiêu cực của cuộc sống sau này. Các phương pháp kỷ
luật tốt sẽ giúp con phát triển thành một công dân có sức khỏe tốt, nghị
lực và thành đạt.
Biến con từ một em bé ngây ngô hôm nay thành một người lớn
trưởng thành là tất cả những gì các bậc làm cha làm mẹ phải thực hiện.
Do đó, trước khi tiếp cận những lời khuyên, các Chiến lược Toàn diện,
hay các phân tích sâu về tâm lý thì hãy bắt đầu bằng việc khẳng định
rằng:
Bạn đang đảm đương một công việc vĩ đại!
Chúng tôi, các tác giả của quyển sách này, cũng là những người làm
cha làm mẹ; do đó, chúng tôi biết rằng không dễ gì giữ được suy nghĩ
tích cực như thế này khi đang trong tình huống khó khăn. Nếu không có
khả năng tiên tri được tương lai thì thật khó mà biết được liệu những gì
mình đang làm có đúng hay không, nhất là dường như mỗi ngày mới đến
lại mang theo một vấn đề rắc rối nào đó. Đây là lý do mấu chốt tại sao
chúng tôi muốn viết quyển sách này. Chúng tôi muốn lý giải tại sao trẻ
em cư xử như vậy và giúp bạn kết nối bối cảnh của những lý do tại sao
đó với phản ứng của bạn trước hành vi của trẻ. Một khi bạn đã hiểu được
tại sao thì bạn sẽ có thể tìm ra cách thực hiện một số thay đổi.

Biết cư xử tốt là kỹ năng mà tất cả trẻ em cần phải học và làm được,
cũng giống như việc tập đi bô, ngồi xích đu hay học bảng chữ cái vậy.
Bẩm sinh, trẻ không thể biết tất cả các quy tắc, ranh giới và thái độ hành
xử tốt. Chúng không biết làm sao để giảng hòa cho các cuộc xung đột
với anh chị em trong nhà, không biết cách tự đi ngủ hoặc ngôn từ của các
bé còn rất giới hạn so với người lớn chúng ta. Những điều này phải được
chỉ dạy cụ thể cho bé như cách chúng ta gieo trồng và nuôi dưỡng những
hạt giống quý.
Quyển sách này bắt đầu bằng cách giải thích những hành vi mang
tính truyền thông điệp của trẻ.
Phần 1 là những giải thích về hành vi theo mô hình ABC, cho phép
bạn giải mã những gì con đang cố gắng nói với bạn khi chúng hành xử
như vậy. Cho dù bạn sắp khởi hành hay đang tìm cách làm cho hành
trình nuôi dạy con trở nên suôn sẻ hơn, hoặc thậm chí khi bạn đã đến gần
cuối đường và tự hỏi liệu mình có sai lầm không, thì 16 Chiến lược Toàn
diện mà chúng tôi đưa ra sẽ giúp bạn tránh khỏi hoặc giảm nhiệt cho các
tình huống khó khăn, dừng các hành vi xấu của con trẻ lại và hướng trẻ
về phía trước theo hướng tích cực.
Phần 2 cung cấp cho độc giả cái nhìn sâu sắc về một số tình huống
thông thường nhất mà khi đó, trẻ có thể phải vượt qua những thử thách
về hành vi như: những cơn cáu giận, lúc làm bài tập về nhà, giờ ăn, giờ
ngủ và thái độ ứng xử. Được trình bày hoàn chỉnh với các ví dụ cụ thể và
thậm chí là các bảng mẫu để bạn có thể áp dụng trực tiếp với trường hợp
của con mình, phần này cung cấp các chiến lược hồi đáp phù hợp với
những nguyên lý cơ bản trong sự phát triển của trẻ, giúp bạn xử lý mọi
vấn đề nảy sinh một cách bình tĩnh, không căng thẳng và đầy tự tin.
Phần 3 là những bước chủ động mà bạn có thể thực hiện để phát
triển những nét tính cách tích cực ở con, giúp con trở thành một người
trưởng thành hạnh phúc, sống hữu ích và thành công. Từ những điều cốt
yếu để xây dựng được mạng lưới các mối quan hệ xã hội lành mạnh, cho

đến việc thấm nhuần ý nghĩa của sự kiên cường và bền bỉ, tất cả đều là
những kiến thức đem lại lợi ích cho cả gia đình bạn.
Cuối cùng, trong Phần 4, chúng tôi sẽ giới thiệu đến bạn các loại
“báo động đỏ” báo hiệu rằng trẻ đang bị căng thẳng và bạn cần cân nhắc
việc tìm kiếm sự trợ giúp từ những người có chuyên môn. Không có một
nhịp độ hoặc lý giải nào về cách mỗi cá nhân sẽ đáp ứng lại một tình
huống căng thẳng đặc biệt nào đó. Tuy nhiên, chúng tôi sẽ phân tích một
số tình huống phổ biến và hướng dẫn bạn cách ra quyết định trong từng
trường hợp ấy.
Bằng cách đầu tư đáng kể thời gian và có những chiến lược hiệu quả
ngay từ bây giờ, bạn có thể giúp con có được những thói quen và hành vi
tích cực được biểu hiện một cách tự nhiên khi bé lớn lên. Giữ kỷ luật là
một quá trình dài hạn: nó chưa bao giờ là chuyện dễ dàng thực hiện và
nó có thể khiến chúng ta rất mệt mỏi khi phải tuân thủ nghiêm ngặt. Mặc
dù vậy, nó chính là cái giá bạn phải trả để nhìn thấy con người tuyệt vời
mà con đang dần trở thành dưới sự dìu dắt của bạn. Giữ vững lập trường
là chìa khóa để loại bỏ những căng thẳng có thể gặp phải trong quá trình
nuôi dạy con. Hiểu được lý do ẩn sau hành vi của con và có phản ứng
thích hợp sẽ giúp bạn bớt căng thẳng. Đây là triết lý của kỷ luật không
nước mắt.

Phần 1
HIỂU Ý NGHĨA CỦA KỶ LUẬT MỘT
CÁCH THẤU ĐÁO

Chương 1
Giải mã hành vi của trẻ

Làm cha mẹ là công việc không bao giờ dễ dàng! Khuôn phép kỷ
luật có vẻ như là thử thách không thể chinh phục. Điều này đặc biệt
đúng nếu bạn đọc quyển sách này hòng tìm cách phản ứng hợp lý trước
những hành vi xấu liên tục diễn ra ở con – điều vốn đẩy bạn và người
bạn đời của mình đến giới hạn chịu đựng. Tuy nhiên, kể từ bây giờ,
chúng tôi muốn bạn hãy loại bỏ ngay vướng mắc này ra khỏi tâm trí.
Chúng ta đều biết chẳng dễ gì làm được như vậy, nhưng thực sự là bạn
sắp có một khởi đầu mới toanh và một triển vọng tươi sáng.
Giờ thì bạn có thể nói ngay: “Được rồi, vậy chính xác chúng ta sẽ
làm gì đây, Tiến sĩ Pete và Tiến sĩ Sara?”.
Đầu tiên, bạn phải hiểu được rằng việc nuôi dạy con cái không chỉ có
trắng và đen, đúng và sai. Không có luật lệ nào quy định tất cả chúng ta
phải làm mọi việc theo cùng một cách. Bạn có thể thấy mình phạm sai
lầm (ai cũng có lúc vậy thôi) nhưng đừng để điều đó khiến bạn đờ người
ra, cảm thấy tội lỗi hay không xứng đáng. Bởi lẽ, nuôi dạy con là một
quá trình có lên xuống như đường cong đồ thị và cả bạn lẫn con đều sẽ
hồi phục nhanh hơn là bạn nghĩ. Thứ hai, chúng tôi muốn bạn biết hai sự
thật cốt lõi trong hành vi của trẻ, gồm:
1. Hầu hết những hành vi bạn thấy ở trẻ đều hoàn toàn là bình
thường.
2. Có lúc bạn thấy như trẻ đang cố tình làm bạn cáu điên lên, nhưng
thực sự thì con không hề cố ý làm như vậy.

Đôi khi, việc làm bạn tức điên lên như thế chỉ là sản phẩm phụ trong
quá trình học hỏi của trẻ. Vì vậy, hãy hít một hơi thật sâu… và bỏ ra
ngoài.
Tri thức luôn là nhân tố vô cùng hiệu quả giúp chúng ta tránh
khỏi căng thẳng.
Tri thức luôn là nhân tố vô cùng hiệu quả giúp chúng ta tránh khỏi
căng thẳng, nó ảnh hưởng lớn đến cách chúng ta phản ứng và ra quyết
định. Tuy nhiên, đó lại là thứ khiến nhiều người trong chúng ta cảm thấy
hoang mang vì lo sợ mình thiếu hiểu biết. Điều này đặc biệt đúng trong
việc nuôi dạy con trẻ. Vì vậy, chúng ta cần biết diễn tiến của vấn đề để
có thể sửa chữa ngay khi nó phát sinh, cũng như để ngăn ngừa nó xảy ra.
Hiểu được cách thức hoạt động bình thường của tâm trí trẻ em sẽ
giúp chúng ta nhận biết được khi có điều gì đó thực sự bất ổn, chứ không
phải chỉ nhìn nhận chúng là những thách thức điển hình khi nuôi dạy
con. Hành vi của trẻ bao gồm vô số lần thử và sai. Vậy nên, bạn chưa
cần khủng hoảng nếu có điều gì đó mới chỉ xảy ra vài lần. Đó chỉ đơn
giản là con đang kiểm tra các ranh giới của mình và đang trên hành trình
cố gắng hành xử cho đúng trong một thế giới mà mọi thứ không phải lúc
nào cũng có thể đoán trước.
Trong chương này, chúng tôi sẽ giới thiệu đến bạn lần lượt các hành
vi được xem là bình thường vào thời thơ ấu của trẻ. Chúng tôi sẽ giúp
bạn gia tăng nhận thức về các loại ảnh hưởng tác động lên trẻ, dẫn đến cả
hành vi tốt và xấu ở trẻ. Ngoài ra, chúng tôi cũng sẽ giải thích cho bạn
cách hiểu được động cơ của con và xem các hành vi của trẻ như là một
phương thức giao tiếp. Bạn sẽ học được cách giải mã hành vi của trẻ để
biết cách định hình hành vi đó.
HẦU HẾT CÁC HÀNH VI BỊ XEM LÀ “CÓ VẤN ĐỀ” Ở TRẺ
THÌ ĐỀU LÀ BÌNH THƯỜNG
Hầu hết những hành vi mà chúng ta đánh giá là không phù hợp ở con
trẻ chỉ đơn giản là một phần trong sự phát triển bình thường của trẻ.

Chính xác thì hành vi bình thường của trẻ là gì? Thật ra, bình thường
là khái niệm rất rộng khi áp dụng vào việc nhận định hành vi ở trẻ. Bởi
vì, xét theo đúng định nghĩa khoa học, thì hầu hết trẻ em đều bình
thường và như vậy có nghĩa là hầu hết hành vi của trẻ cũng bình thường,
hoặc ít nhất là có thể giải thích được (dù cha mẹ không ưa nổi chúng).
Chúng ta đã công nhận kỷ luật chính là sự giáo dục con trẻ, vì vậy quyển
sách này sẽ giúp bạn nhìn nhận những hành vi (không được mong chờ)
của con là bình thường và bạn sẽ định hình lại chúng theo hướng mà
mình muốn khuyến khích.
Hầu hết những hành vi mà chúng ta đánh giá là không phù hợp ở con
trẻ chỉ đơn giản là một phần trong sự phát triển bình thường của trẻ – ví
dụ như những cơn tức giận, ăn vạ. Trẻ nhỏ đôi khi sẽ đau bụng nếu bị
thất vọng; trẻ sẽ đánh, đá lung tung như một nỗ lực để đạt được ý muốn
hay để nói ra những điều làm chúng tức giận và đau khổ. Đây là những
hành vi phát triển thích hợp với lứa tuổi của trẻ và là một phần của sự
trưởng thành. Trẻ chưa biết hết mọi quy tắc và các bé cũng chưa hiểu
được hành vi của mình ảnh hưởng thế nào đến người khác. Do vậy,
chúng sẽ kiểm tra các ranh giới (cũng như sự kiên nhẫn của cha mẹ) như
một phần tự nhiên trong quá trình phát triển. Qua đó, trẻ sẽ biết được đâu
là giới hạn và rất nhiều phản ứng mà chúng có thể kích hoạt; đồng thời,
chúng cố gắng thỏa mãn nhu cầu, mong muốn của bản thân và học cách
thể hiện cảm xúc một cách hợp lý, chấp nhận được.
Bạn có thể tác động lên hành vi của trẻ nhờ vào việc kiểm
soát các tiền đề và vận dụng các hệ quả theo nhiều cách khác
nhau.
Nói như vậy không có nghĩa là bạn cho phép con được đánh, đá hay
phát ngôn bừa bãi, nhưng ngay cả khi một số các hành vi này cứ lặp đi
lặp lại thì xin bạn cũng hãy yên tâm rằng chúng vẫn là những hành vi
bình thường. Không hành vi nào trong số đó phản ánh bản tính bẩm sinh
vốn tốt lành của con, cũng như khả năng làm cha mẹ của bạn. Nếu có thể

giữ vững quan điểm này thì bạn không còn sợ bị căng thẳng nữa! (Tuy
nhiên, nếu bạn đang gặp phải những vấn đề nghiêm trọng về hành vi của
trẻ, những hành vi mà bạn tin chắc là vượt quá mức bình thường và vượt
quá khả năng hiểu hay xử lý của bạn thì trong Chương 11, chúng ta sẽ
thảo luận về lý do khiến bạn phải quyết định tìm kiếm sự giúp đỡ chuyên
môn).
Để định hình được hành vi cho con, trước hết, bạn cần phải hiểu về
hành vi nói chung. Khi các nhà tâm lý học phân tích hành vi, họ sẽ suy
luận theo mô hình ABC trong quản lý hành vi: Tiền đề (Antecedent),
Hành vi (Behavior), Hệ quả (Consequence). Mặc dù bạn có thể thấy
phân tích như vậy là hơi máy móc, nhưng hãy hợp tác cùng chúng tôi, vì
qua quyển sách này, bạn có thể tác động lên hành vi của trẻ nhờ vào việc
kiểm soát các tiền đề và vận dụng các hệ quả theo nhiều cách khác nhau.
Tuy nhiên, trước hết chúng ta cần phải xem xét thông qua các thuật ngữ
và từ vựng thông dụng sẽ được dùng trong sách.
Theo đó, tiền đề cho hành vi của trẻ là tập hợp các sự kiện, các yếu
tố góp phần và đôi khi là yếu tố kích hoạt dẫn đến hành vi của trẻ. Hành
vi là phản ứng mà đứa trẻ đáp trả với tiền đề. Hệ quả là những gì xảy ra
sau khi hành vi được thực hiện và nó khiến cho hành vi có khả năng lặp
lại ít hoặc nhiều hơn. Phản ứng của cha mẹ đối với con sau khi trẻ thực
hiện hành vi có thể là một hệ quả nặng nề nhằm thể hiện uy quyền của
cha mẹ, chẳng hạn như các hình phạt. Tuy nhiên, có rất nhiều hệ quả
tiềm ẩn khác (trong hoặc ngoài dự tính của cha mẹ) có thể ảnh hưởng
đến việc liệu trẻ có lặp lại hành vi đó hay không.
Tất cả các hành vi, dù tốt hay xấu, đều tuân theo trình tự ABC. Đặc
trưng của mỗi bước trong trình tự này có thể thay đổi ít nhiều, tùy thuộc
vào mỗi người và mỗi hoàn cảnh. Trẻ em phải liên tục học mới biết được
những điều cơ bản nhất để có phản ứng thích hợp với thế giới xung
quanh. Vì vậy, trẻ hầu như luôn phải học bằng cách quan sát phản ứng
của bạn hoặc bằng cách thử và sai.

1
Đầu mối để nắm bắt động cơ thực hiện hành vi của trẻ, và quan trọng
hơn cả là những hành động khôn ngoan mà bạn có thể áp dụng, đều nằm
trong nội dung của mô hình này. Đây là chìa khóa để mở được cánh cửa
cho kế hoạch thực hiện kỷ luật không nước mắt của gia đình bạn.
Theo cách đơn giản nhất, cha mẹ nên xem xét hành vi của con theo
mô hình ABC bằng cách trả lời hai câu hỏi cho bối cảnh của một tình
huống cụ thể:
1. Các sự kiện xảy ra trước khi con thực hiện hành vi có làm tăng
hay giảm khả năng con sẽ cư xử theo cách mà bạn không mong muốn?
(Tiền đề)
2. Điều xảy ra sau khi con thực hiện hành vi có làm tăng hay
giảm khả năng con sẽ lặp lại hành vi đó trong tương lai không? (Hệ quả)
Đầu tiên, việc tự hỏi những câu hỏi này có thể khiến bạn thấy khác
thường hoặc khó áp dụng trong lúc đang “bốc hỏa”. Tuy vậy, sau đó thì
nhiều khả năng là bạn sẽ bắt đầu nhìn ra được các hình thái hành vi của
con. Và do đó, bạn có thể giúp con định hình hành vi một cách hiệu quả
hơn. Lâu ngày, việc tự hỏi này sẽ trở thành bản năng thứ phát của bạn,
nhưng cũng có thể bạn sẽ ít phải gặp những khoảnh khắc gây căng thẳng
như vậy hơn.
Dưới đây là ví dụ về mô hình ABC xét theo ba kịch bản đơn giản,
với cùng một điểm khởi đầu giống nhau.
Kịch bản thứ nhất: Mya đang chơi với bạn trong phòng. Hai cô
bé đã chơi chung vui vẻ cả giờ liền cho đến khi Mya đột ngột giật lấy đồ
chơi của bạn mình. Bạn của Mya hét lên phẫn nộ và mẹ Mya buộc phải
can thiệp, bắt Mya trả lại đồ chơi cho bạn.
Tiền đề: Có hai bé gái chơi chung trong khoảng một giờ đồng hồ và
có một món đồ chơi đặc biệt mà cả hai đều yêu thích.
Hành vi: Mya giật lấy đồ chơi.

Hệ quả: Mẹ can thiệp và Mya phải trả đồ chơi lại cho bạn. Mya biết
rằng bé sẽ phải trả lại nếu cố tình giật lấy đồ chơi, điều này làm cho bé ít
có khả năng lặp lại hành vi này.
Kịch bản thứ hai: Chúng ta hãy cùng xem lại tình huống với một
chút thay đổi. Sau khi Mya lấy đồ chơi, nếu như đứa bé kia chỉ thút thít
mà không phản ứng làm to chuyện, và người lớn không thấy các bé có
xích mích thì sao?
Tiền đề: Vẫn như cũ.
Hành vi: Vẫn như vậy.
Hệ quả: Mya biết được rằng bằng cách giành giật thì bé sẽ có được
những gì mình muốn. Điều này củng cố hành vi của bé và làm tăng khả
năng bé sẽ lặp lại hành vi đó.
Kịch bản thứ ba: Một diễn biến khác là các bé đang chơi và mẹ
của Mya nói: “Mya, cho bạn chơi chung đồ chơi là điều rất tốt đó con
yêu. Mình đập tay cái nào!”.
Tiền đề: Vẫn như cũ.
Hành vi: Đồ chơi được chia sẻ để chơi chung! Bé không bao giờ
giành giật đồ chơi vì mẹ đã xây dựng và củng cố ý tưởng biết chia sẻ là
tốt trong tâm trí Mya.
Hệ quả: Mya học được rằng bé sẽ được mẹ khen ngợi khi bé biết
chia sẻ. Điều này làm tăng khả năng bé sẽ biết chia sẻ đồ chơi với bạn
khi chơi chung lần sau.
Như đã nói, trên đây chỉ là những kịch bản rất đơn giản và đương
nhiên, tất cả chúng ta đều biết rằng chỉ khen ngợi con một lần thì chưa
thể dạy con biết chia sẻ được. Tuy nhiên, chúng tôi đưa ra ba ví dụ này
nhằm giúp bạn thấy rõ mô hình ABC. Từ đó, bạn có thể xác định các
mốc trong chu trình hình thành hành vi của trẻ để biết mình nên bắt đầu
định hình hành vi từ khâu nào. Có rất nhiều chiến lược định hình hành vi
cho trẻ và chúng tôi sẽ giới thiệu chúng với bạn thông qua những tình
huống gây stress phổ biến nhất trong các chương tiếp theo.

Bởi vì ở một mức độ nào đó, cha mẹ có thể kiểm soát các điều kiện
tiền đề và hệ quả, vì vậy đó là phương pháp cơ bản để xử lý hành vi của
trẻ. Có rất nhiều việc mà cha mẹ có thể làm để tác động B (Hành vi)
thông qua việc kiểm soát tốt A (Tiền đề) và C (Hệ quả).
Hầu hết chúng ta đều hiểu rằng nếu cho con thấy hệ quả việc con
làm thì chúng ta có thể quản lý hành vi của con. Và theo đó chúng ta xử
phạt để ngăn chặn hành vi xấu của trẻ (Nhưng bạn biết đấy, việc dùng
hình phạt không phải luôn đạt hiệu quả, và nếu có thì chúng cũng chỉ có
hiệu quả ngắn hạn; vì vậy, sẽ còn nhiều chuyện cần bàn thêm về điều này
trong phần Áp dụng Chiến lược Toàn diện ở Chương 2). Chúng ta đã
nhiều lần dùng những lời lẽ tồi tệ để nói với trẻ như là một hệ quả khi trẻ
phạm lỗi, những lời mà có lẽ khi bình tĩnh thì chính chúng ta còn thấy
chướng tai:
“Liệu hồn đấy! Không thì con sẽ biết tay!”
“Nghe cho rõ đây! Không thì biết tay!”
Tuy nhiên, xét cho cùng thì hệ quả của một hành vi không đơn giản
chỉ là các hình phạt. Khen ngợi cũng là một loại hệ quả. Trên thực tế, bất
kỳ điều gì xảy ra sau khi hành vi được thực hiện mà có ảnh hưởng (tăng
hay giảm) đến khả năng lặp lại hành vi đó cũng được xem là một hệ quả.
Dưới đây là một ví dụ:
Tiền đề: Jake và ba đi xem bóng chày cả ngày. Đây là việc ngoài dự
kiến vì họ được một đồng nghiệp của ba Jake cho hai vé do không đi
được. Thật ra, hai cha con Jake đã định đi xem từ đầu mùa giải nhưng
mãi tới hôm nay mới có cơ hội để đi.
Hành vi: Sau khi đi xem bóng chày về, ba Jake làm vài việc lặt vặt
trong nhà. Khi ông kéo thùng rác ra thì thấy Jake đến và Jake bắt đầu
giúp ông phân loại rác tái chế, rồi đem rác đi bỏ theo đúng cách ông
thường làm.
Hệ quả: Ba cảm ơn Jake vì đã giúp đỡ ba và rồi sau đó, ba lại vào
bếp khoe với mẹ rằng Jake ngoan và có trách nhiệm như thế nào. Jake

thích cảm giác mình là người có trách nhiệm và tự hào khi nghe ba nói
với mẹ những điều tốt đẹp về mình. Điều này làm tăng khả năng Jake sẽ
có thêm nhiều hành vi hữu ích trong tương lai. Cha mẹ Jake nhận ra rằng
dành nhiều thời gian riêng tư bên con có khả năng thúc đẩy hành vi tích
cực và rằng lời khen ngợi, cảm ơn chân thành sẽ khuyến khích con có
thêm nhiều hành vi tốt đẹp tương tự.
Qua quyển sách này, chúng ta sẽ có cái nhìn sâu sắc hơn về khái
niệm xử phạt hành vi xấu và khen ngợi hành vi tốt. Những hệ quả có thể
tạo hiệu ứng tốt, và đó là điều mà hầu hết chúng ta đang sử dụng; chúng
ta sẽ đi sâu vào khái niệm này một cách chi tiết hơn trong Chương 2.
Thường thì những bậc làm cha mẹ như chúng ta sẽ lại vướng vào bẫy
dùng các hệ quả tiêu cực khi gặp phải tình huống mới lạ hay trò ma lanh
của con trẻ. Tuy vậy, điều đó không sao cả. Đôi khi đó l