VƯỢT QUA
NGHỊCH CẢNH
THUỘC SERIES TRÍ TUỆ XÚC CẢM CỦA HBR

Cuốn sách được giới thiệu bởi
KHÔNG GIAN SÁCH QUẢN TRỊ VÀ KỸ NĂNG
https://www.facebook.com/groups/sachquantri/

RESILIENCE
Original work copyright ©2017 Harvard Business School Publishing Corporation
Published by arrangement with Harvard Business Review Press
Unauthorized duplication or distribution of this work constitutes copyright infringement.
VƯỢT QUA NGHỊCH CẢNH
Bản quyền tiếng Việt © Công ty Cổ phần Sách Alpha, 2021
Không phần nào trong xuất bản phẩm này được phép sao chép
hay phát hành dưới bất kỳ hình thức hoặc phương tiện nào
mà không có sự cho phép trước bằng văn bản của Công ty Cổ phần Sách Alpha.
Góp ý về sách, liên hệ về bản thảo và bản dịch: publication@alphabooks.vn
Liên hệ hợp tác về nội dung số: ebook@alphabooks.vn
Liên hệ hợp tác xuất bản & truyền thông trên sách: project@alphabooks.vn
Liên hệ dịch vụ tư vấn, đại diện & giao dịch bản quyền: copyright@alphabooks.vn

Biên mục trên xuất bản phẩm của Thư viện Quốc gia Việt Nam
Vượt qua nghịch cảnh / Daisy dịch. - H. : Công Thương ; Công ty Sách Alpha, 2021. - 116tr.
; 18cm. - (Trí tuệ xúc cảm)
ISBN 9786043113242
1. Tâm lí học 2. Ý chí
153.8 - dc23
COH0028p-CIP

Harvard Business Review Press

VƯỢT QUA
NGHỊCH CẢNH
THUỘC SERIES TRÍ TUỆ XÚC CẢM CỦA HBR

Daisy dịch

Mục lục
01 Khả năng phục hồi hoạt động như thế nào?

7

Diane Coutu

02 Khả năng phục hồi cho tất cả chúng ta

45

Daniel Goleman

03 Cách đánh giá, quản lý
và cải thiện khả năng phục hồi
David Kopans

53

04 Tìm lời khuyên giữa tâm bão chỉ trích

63

Sheila Heen và Douglas Stone

05 Sau khủng hoảng: trở lại và “lợi hại hơn xưa” 85
Jeffrey A. Sonnenfeld và Andrew J. Ward

06 Dừng làm việc để phục hồi
Shawn Achor và Michelle Gielan

5

131

01
Khả năng
phục hồi
hoạt động
như thế nào?
Diane Coutu

K

hoảng thời gian đầu khi mới bước vào nghề
– tôi là phóng viên của một tạp chí quốc
gia – ở đó có một người đàn ông mà tôi sẽ

gọi là Claus Schmidt. Ông ấy hơn 50 tuổi, và trong
ấn tượng của tôi, ông là một phóng viên kiểu mẫu:
đôi khi hơi thô lỗ, nhưng luôn tò mò tìm hiểu về
mọi việc và tràn đầy sức sống, thỉnh thoảng ông
cũng hài hước một cách “nhạt nhẽo”. Ông viết nên
những câu chuyện thu hút trên trang bìa một cách
tinh tế và nhanh chóng mà tôi ước mình cũng có
thể làm được. Chính bởi vậy, tôi rất ngạc nhiên khi
biết ông chưa bao giờ được đề bạt lên chức thư ký
tòa soạn.
8

Khả năng phục hồi hoạt động như thế nào?

Nhưng những người biết rõ về Claus hơn tôi
không chỉ coi ông là một phóng viên vĩ đại mà còn
là một “người sống sót” kỳ diệu, một người đã phải
trải qua nhiều cay đắng trong một môi trường
khắc nghiệt. Ông đã làm việc tại đây và chứng kiến
ít nhất ba lần thay đổi ban lãnh đạo tạp chí, trong
khi hầu hết những người bạn và đồng nghiệp tốt
nhất của ông đều ra đi. Tại quê nhà, hai người con
của ông không may phải chống chọi với căn bệnh
hiểm nghèo, còn người con thứ ba thì thiệt mạng
trong một vụ tai nạn giao thông. Bất chấp mọi
chuyện hoặc có thể chính vì tất cả những điều này
– ông quanh quẩn tại tòa soạn ngày này qua ngày
khác, đưa ra lời khuyên cho những phóng viên trẻ,
nói về những cuốn tiểu thuyết mà mình đang viết
- luôn chờ đợi xem điều gì sẽ xảy ra với tương lai
của bản thân.
Tại sao một số người trải qua rất nhiều đau
khổ nhưng họ vẫn kiên cường không chùn bước?

9

Vượt qua nghịch cảnh

Claus Schmidt có thể đã phản ứng theo một cách
hoàn toàn khác. Tất cả chúng ta đều từng thấy điều
này xảy ra: Một người dường như không thể lấy lại
tinh thần sau khi bị sa thải; một người khác thường
xuyên bị trầm cảm, phải tạm nghỉ vài năm sau khi ly
hôn. Câu hỏi mà tất cả chúng ta muốn biết câu trả
lời là: Tại sao? Chính xác thì sức mạnh nào giúp con
người có thể hồi phục và vượt qua nghịch cảnh?
Đó là một câu hỏi luôn tồn tại trong tâm trí
tôi từ hồi tiểu học, khi lần đầu tiên tôi học về những
người sống sót sau vụ diệt chủng Holocaust. Ở
trường đại học, sau đó là trong quá trình nghiên cứu
của tôi với tư cách là một học giả chuyên nghiệp
tại Viện và Hiệp hội Phân tâm học Boston, tôi cũng
quay lại tìm hiểu vấn đề này. Tuy nhiên, trong vài
tháng trở lại đây, tôi đã xem xét vấn đề theo một
hướng mới, và có vẻ như khủng bố, chiến tranh và
suy thoái trong những tháng gần đây đã khiến việc
hiểu biết về khả năng phục hồi trở nên quan trọng

10

Khả năng phục hồi hoạt động như thế nào?

hơn bao giờ hết. Tôi đã xem xét cả về bản chất của
khả năng phục hồi của mỗi cá nhân và điều gì khiến
một số tổ chức nói chung lại có ý chí kiên cường
hơn những tổ chức khác. Tại sao một số người và
một số công ty chịu khuất phục trước áp lực? Và
điều gì khiến những người khác có thể phục hồi trở
lại sau khi suy sụp?
Những khám phá của tôi đã cho tôi biết thêm
nhiều điều về khả năng phục hồi, mặc dù đây là một
chủ đề mà chắc chắn không ai có thể hiểu được
tường tận. Thật vậy, khả năng phục hồi là một trong
những câu đố lớn của nhân loại, cũng giống như sự
sáng tạo hay bản năng tôn giáo. Nhưng khi sàng lọc
về những nghiên cứu tâm lý và các câu chuyện về
khả năng phục hồi mà tôi đã nghe, tôi đã hiểu rõ
hơn cả mặt tâm trí và tình cảm của những người
như Claus Schmidt, và do đó, tôi cũng tiến sâu để
hiểu hơn về tâm hồn con người.

11

Vượt qua nghịch cảnh

Các lý thuyết về khả năng phục hồi
Khả năng phục hồi là một chủ đề nóng trong kinh
doanh những ngày này. Cách đây không lâu, tôi đã
nói chuyện với một đối tác cấp cao tại một công ty
tư vấn nổi tiếng về cách để lựa chọn được những nhà
quản trị kinh doanh tài giỏi nhất. Daniel Savageau
(tên đã được thay đổi), đã đưa ra một danh sách dài
những phẩm chất mà anh ta tìm kiếm ở người được
tuyển dụng: trí thông minh, tham vọng, tính chính
trực, khả năng phân tích,... “Thế còn khả năng phục
hồi thì sao?”, tôi hỏi. “Chà, điều này đang rất được
quan tâm,” anh ta nói. “Đó là từ thông dụng mới.
Các ứng viên thậm chí còn nói với chúng tôi rằng
họ rất kiên cường và tự nguyện cung cấp thông tin
cũng như tham gia vào các bài kiểm tra khả năng
phục hồi. Nhưng thành thật mà nói, họ còn quá trẻ
để biết liệu mình có thật sự kiên cường hay không.
Khả năng phục hồi là thứ bạn chỉ có thể nhận ra sau
những vấp ngã trong cuộc sống.”
12

Khả năng phục hồi hoạt động như thế nào?

“Nhưng nếu có thể, ông có muốn kiểm tra
điều đó không?”, tôi hỏi. “Khả năng phục hồi có phải
yếu tố quan trọng trong kinh doanh không?”
Savageau im lặng trong giây lát. Ông gần 50
tuổi và thành công trong cả sự nghiệp lẫn cuộc sống
cá nhân. Tuy nhiên, ông cũng đã phải trải qua nhiều
gian nan trước khi đạt đến đỉnh cao. Là một người
Canada gốc Pháp nghèo khổ ở Woonsocket, đảo
Rhode, ông mồ côi cha từ năm lên 6 tuổi. Ông may
mắn giành được học bổng bóng đá nhưng hai lần bị
đuổi khỏi Đại học Boston vì uống rượu. Vào độ tuổi
20, cuộc sống của ông hoàn toàn bị đảo lộn, kết
hôn, ly hôn, tái hôn và tự mình nuôi dạy năm người
con. Trong thời gian đó, ông chăm chỉ lao động và
kiếm được rất nhiều tiền nhưng rồi lại để mất trắng,
tận hai lần, trước khi thành lập công ty tư vấn mà
ông đang điều hành. “Vâng, khả năng phục hồi thực
sự quan trọng,” Savageau lên tiếng. “Thật lòng mà
nói, nó có lẽ quan trọng hơn bất kỳ phẩm chất nào

13

Vượt qua nghịch cảnh

khác mà chúng ta đang tìm kiếm.” Trong quá trình
viết bài báo cáo này, tôi cũng được nghe rất nhiều
người bày tỏ sự đồng tình với ý kiến của Savageau.
Chẳng hạn như Dean Becker, Chủ tịch kiêm Giám
đốc điều hành của Tổ chức nghiên cứu học tập
thích ứng (Adaptiv Learning Systems), một công
ty bốn năm tuổi ở King of Prussia, Pennsylvania,
chuyên phát triển và cung cấp các chương trình về
đào tạo khả năng phục hồi, cho biết: “Hơn cả giáo
dục, kinh nghiệm hay sự rèn luyện, khả năng phục
hồi của một cá nhân sẽ quyết định ai là người thành
công và ai sẽ thất bại. Điều đó đúng với các bệnh
nhân ở khoa điều trị ung thư, đúng ở Thế vận hội
Olympic, và đúng trong cả lĩnh vực kinh doanh.”
Ngày nay, có rất nhiều học thuyết được đưa
ra xung quanh việc điều gì tạo nên khả năng phục
hồi của mỗi người. Khi nhìn vào các nạn nhân
của Holocaust, Maurice Vanderpol, cựu Chủ tịch
của Viện và Hiệp hội Phân tâm học Boston, nhận

14

Khả năng phục hồi hoạt động như thế nào?

thấy đa số những người sống sót khỏe mạnh ở trại
tập trung có một thứ đặc biệt mà ông gọi là “tấm
khiên nhựa”. Tấm khiên này được tạo nên bởi rất
nhiều yếu tố, trong đó bao gồm cả khiếu hài hước.
Thường thì khiếu hài hước đã luôn được đề cao,
nhưng khi nghiên cứu về khả năng phục hồi, nó lại
mang ý nghĩa then chốt. Ngoài ra có những yếu tố
cốt lõi khác giúp hình thành khiên bảo vệ, bao gồm
khả năng kết nối với người khác và việc xây dựng
một hàng rào tâm lý để bảo vệ những người sống
sót, ngăn họ có những hành động gây tổn thương
đến bản thân và những người xung quanh. Những
nghiên cứu khác cũng đã chỉ ra các yếu tố khác
nhau có liên quan đến khả năng phục hồi. Viện
Nghiên cứu, một tổ chức phi lợi nhuận có trụ sở
tại Minneapolis, tập trung vào khả năng phục hồi
và tuổi trẻ, nhận thấy những đứa trẻ có ý chí kiên
cường sở hữu năng lực kỳ lạ mà có thể thu hút người
lớn đến giúp đỡ chúng. Song, cũng có một nghiên

15

Vượt qua nghịch cảnh

cứu khác cho thấy những thanh thiếu niên sống tại
nội đô với ý chí kiên cường thường có những tài
năng nổi trội như chơi thể thao giỏi, giúp thu hút
người khác đến với họ.
Đa số những lý thuyết đầu tiên về khả năng
phục hồi đều nhấn mạnh rằng khả năng phục hồi,
ý chí kiên cường có được là do di truyền. Những ý
kiến này cho rằng một số người bẩm sinh đã mang
trong mình ý chí kiên cường. Tất nhiên, trong thực
tế có nhiều trường hợp như vậy, song ngày càng có
nhiều bằng chứng thực nghiệm cho thấy khả năng
phục hồi là thứ mà cho dù là trẻ em, những người
sống sót tại trại tập trung hay các doanh nghiệp vừa
thoát khỏi bờ vực phá sản đều có thể học được. Ví
dụ, George Vaillant, Giám đốc Nghiên cứu về sự phát
triển của người trưởng thành tại Trường Y Harvard
ở Boston, nhận xét rằng trong các nhóm đối tượng
khác nhau được nghiên cứu trong khoảng 60 năm,
một số người đã trở nên kiên cường mạnh mẽ hơn

16

Khả năng phục hồi hoạt động như thế nào?

một cách rõ rệt trong suốt cuộc đời của họ. Các nhà
tâm lý học khác cho rằng những người kém sức bền
sẽ dễ dàng học hỏi các kỹ năng vượt khó hơn so với
những người có ý chí kiên cường ngay từ đầu.
Hầu hết các lý thuyết về khả năng phục hồi
mà tôi đề cập đến trong nghiên cứu của mình đều
là những tri thức hữu ích. Nhưng tôi cũng nhận
thấy chúng có ba điểm giống nhau. Chúng đều cho
rằng những người có ý chí kiên cường sẽ có ba đặc
điểm sau: kiên định chấp nhận thực tế; một niềm
tin sâu sắc, thường được củng cố bởi những giá trị
vững chắc rằng cuộc sống có ý nghĩa to lớn; và khả
năng thích ứng phi thường. Bạn có thể vượt qua khó
khăn chỉ với một hoặc hai phẩm chất này, nhưng
bạn sẽ chỉ thực sự mạnh mẽ kiên cường khi có cả
ba điều trên. Ba đặc điểm này cũng đúng đối với các
tổ chức có khả năng hồi phục sau khủng hoảng, suy
thoái. Hãy xem xét lần lượt từng trường hợp để có
cái nhìn rõ hơn.

17

Vượt qua nghịch cảnh

Đối mặt với thực tế
Rất nhiều người tin rằng khả năng phục hồi bắt
nguồn từ bản chất lạc quan. Điều đó đúng miễn là
sự lạc quan đó không làm sai lệch cảm nhận thực
tế của bạn. Trong những tình huống cực kỳ bất
lợi, lối suy nghĩ “màu hồng” có thể đem đến thảm
họa khôn lường. Tôi đã được nghe điều này từ nhà
nghiên cứu quản lý kiêm nhà văn Jim Collins, người
đã tình cờ phát hiện ra vấn đề này trong khi thực
hiện nghiên cứu cho Good to Great (
) - cuốn sách của ông về cách các công ty chuyển
mình khỏi sự tầm thường để vươn lên vĩ đại. Collins
từng có một suy nghĩ (chính xác là một suy nghĩ sai
lầm) rằng những công ty kiên cường phục hồi sau
cuộc khủng hoảng chỉ có toàn những nhân viên lạc
quan. Ông đã tham khảo quan điểm của Đô đốc Jim
Stockdale - người từng là tù nhân chiến tranh trong
tám năm về ý kiến đó.

18

Khả năng phục hồi hoạt động như thế nào?

Collins kể lại: “Tôi đã hỏi Stockdale rằng:
'Những người nào đã không thể sống sót trở về?'
Và ông ấy nói: 'Ồ, tôi vẫn nhớ rõ rằng đó là những
người lạc quan nhất. Họ luôn miệng nói chúng tôi
sẽ được giải thoát vào Giáng sinh. Sau đó, họ nói
chúng tôi sẽ được tự do vào Lễ Phục sinh, rồi vào
ngày 4 tháng Bảy và tiếp đến vào Lễ Tạ ơn, rồi lại
quay lại Giáng sinh.” Sau đó, Stockdale quay sang
tôi và nói: “Anh biết không, tôi nghĩ tất cả họ đều
chết vì quá đau buồn.'”
Trong kinh doanh, Collins nhận thấy điểm
giống nhau giữa những giám đốc điều hành tại tất
cả các công ty thành công nhất mà ông đã nghiên
cứu, đó là thái độ không run sợ trước khó khăn.
Giống như Stockdale, những người kiên cường
thường có cái nhìn rất tỉnh táo và chân thực về các
vấn đề thực tế ảnh hưởng đến sự sống còn. Nhưng
điều đó không có nghĩa là sự lạc quan không quan
trọng: Ví dụ, để vực dậy tinh thần của một lực lượng

19

Vượt qua nghịch cảnh

nhân viên bán hàng đang sa sút, việc khơi gợi cảm
giác lạc quan về khả năng bán hàng đạt doanh số
cao có thể là một công cụ rất mạnh mẽ. Nhưng đối
với những thách thức lớn hơn, sự bình tĩnh, có thể
hơi bi quan, nhận thức rõ ràng và chính xác về thực
tế lại quan trọng hơn nhiều.
Có lẽ bạn đang tự hỏi bản thân: “Mình có thực
sự hiểu – và chấp nhận – thực tế hoàn cảnh hiện
tại của mình không? Và công ty mình có phải cũng
giống thế không?” Đó là những câu hỏi hay, đặc biệt
bởi nghiên cứu cho thấy hầu hết mọi người đều rơi
vào tình trạng chối bỏ hiện thực như một cơ chế đối
phó. Thực sự đối mặt với thực tế là một việc vô cùng
mệt mỏi. Thật vậy, nó có thể gây khó chịu và đau
đớn về mặt cảm xúc. Hãy xem xét câu chuyện sau
đây về khả năng phục hồi của một doanh nghiệp để
nhận ra ý nghĩa của việc đối mặt với thực tế.
Trước ngày 11 tháng Chín năm 2001, Morgan
Stanley, ngân hàng đầu tư nổi tiếng, là khách thuê
20

Khả năng phục hồi hoạt động như thế nào?

lớn nhất trong Trung tâm Thương mại Thế giới.
Ngân hàng có khoảng 2.700 nhân viên làm việc tại
22 tầng của tòa tháp phía nam, từ tầng 43 đến tầng
74. Vào ngày kinh hoàng đó, chiếc máy bay đầu tiên
đã đâm vào tháp phía bắc lúc 8 giờ 46 phút sáng và
Morgan Stanley bắt đầu sơ tán chỉ một phút sau
đó. 15 phút sau khi chiếc máy bay thứ hai lao vào
tòa tháp phía nam, văn phòng của Morgan Stanley
gần như trống rỗng. Như đã được đưa tin, ngân
hàng chỉ mất bảy nhân viên dù nhận cú đâm gần
như trực tiếp.
Tất nhiên, ngân hàng này cũng thật may mắn
khi nằm trong tòa tháp thứ hai. Cantor Fitzgerald,
công ty có văn phòng bị phá hủy trong cuộc tấn
công đầu tiên, đã không thể làm gì để cứu nhân viên
của mình. Song, chính chủ nghĩa hiện thực cứng
rắn của Morgan Stanley đã cho phép ngân hàng này
hưởng lợi từ vận may của mình. Ngay sau cuộc tấn
công vào Trung tâm Thương mại Thế giới năm 1993,

21

Vượt qua nghịch cảnh

ban lãnh đạo cấp cao nhận ra làm việc tại một trung
tâm là biểu tượng của sức mạnh thương mại Hoa Kỳ
khiến công ty dễ bị khủng bố chú ý và có thể bị tấn
công bất cứ lúc nào.
Với nhận thức về sự thật nghiệt ngã này,
Morgan Stanley đã đưa ra một chương trình chuẩn
bị sẵn sàng đón nhận tấn công ở cấp vi mô. Rất ít
công ty coi trọng các cuộc diễn tập chống khủng
bố. Nhưng Morgan Stanley thì không như vậy, tại
đây Phó giám đốc phụ trách an ninh, Rick Rescorla,
đã áp dụng kỷ luật quân sự cho công việc của mình.
Rescorla, bản thân là một cựu chiến binh trong
chiến tranh Việt Nam, đã đảm bảo tất cả mọi người
đều được hướng dẫn đầy đủ và biết phải làm gì
trong một cuộc thảm họa. Khi thảm họa xảy ra vào
ngày 11 tháng Chín, Rescorla đã nói với các nhân
viên Morgan Stanley hãy bình tĩnh và làm theo
những gì đã được hướng dẫn trong cuộc diễn tập,
mặc cho một số người giám sát tòa nhà đã nói rằng

22

Khả năng phục hồi hoạt động như thế nào?

tất cả đều ổn. Đáng buồn thay, bản thân Rescorla,
người được nhắc đến rất nhiều trong các bản tin
sau sự kiện, lại là một trong bảy người không may
thiệt mạng.
“Khi bạn hoạt động trong lĩnh vực phụ thuộc
quá nhiều vào công nghệ như lĩnh vực tài chính,
việc lập kế hoạch dự phòng là một phần quan trọng
không thể thiếu trong công việc của bạn,” Chủ
tịch kiêm Giám đốc điều hành Robert G. Scott cho
biết. Nhưng Morgan Stanley đã có sự chuẩn bị cho
mọi tình huống, kể cả tình huống xấu nhất. Ngân
hàng này có không chỉ một mà đến ba địa điểm dự
phòng, nơi tập trung nhân viên và là nơi ngân hàng
tiếp tục hoạt động trong trường hợp khu vực làm
việc chính xảy ra vấn đề. Scott thừa nhận: “Nhiều
địa điểm hoạt động dự phòng có vẻ là một sự đầu tư
xa xỉ và tốn kém vào ngày 10 tháng Chín. Nhưng vào
ngày 12 tháng Chín, chúng lại trở thành khoản đầu
tư sáng suốt nhất.”

23

Vượt qua nghịch cảnh

Có lẽ đó là sự sáng suốt; và không nghi ngờ gì
thêm, đó chính cái được gọi là khả năng phục hồi
trong kinh doanh. Sự thật là, khi chúng ta đối mặt
và nhìn thẳng vào thực tế, chúng ta tự chuẩn bị cho
mình cách ứng biến để có thể chịu đựng và vượt
qua khó khăn một cách phi thường. Chúng ta tự rèn
luyện bản thân để sống sót, vượt qua những cuộc
khủng hoảng.

Tìm kiếm ý nghĩa cuộc sống
Khả năng đối mặt với thực tế được liên kết chặt chẽ
với nền tảng thứ hai của khả năng phục hồi, khuynh
hướng tìm kiếm ý nghĩa tốt đẹp của cuộc sống dù
đang trong những khoảng thời gian khủng khiếp.
Tất cả chúng ta đều biết những người mà dưới sức
ép và áp lực nặng nề, họ sẽ giơ tay đầu hàng và
khóc than: “Làm thế nào điều này lại xảy đến với

24

Khả năng phục hồi hoạt động như thế nào?

mình?” Những người như vậy coi mình là nạn nhân,
và việc trải qua những khó khăn trong cuộc sống
không đem lại cho họ bất cứ bài học hay giá trị nào.
Nhưng những người với ý chí kiên cường sẽ nhìn
nhận và tìm thấy “ánh sáng” trong “bóng tối”, để rồi
tạo ra một ý nghĩa tốt đẹp nào đó cho bản thân và
cả những người xung quanh.
Tôi có một người bạn là Jackie Oiseaux, người
đã chịu nhiều tổn thương bởi các triệu chứng rối
loạn tâm thần trong khoảng mười năm do bệnh rối
loạn lưỡng cực chưa được chẩn đoán. Hiện tại, cô
giữ chức vụ quan trọng ở một trong những công ty
xuất bản hàng đầu của Mỹ, có một gia đình hạnh
phúc, và là thành viên tích cực trong cộng đồng
chuyên giúp mọi người hồi phục tâm lý sau khủng
hoảng. Khi có người hỏi làm thế nào cô ấy có thể
hồi phục sau cơn khủng hoảng, cô ấy đưa tay vuốt
nhẹ mái tóc và nói: “Thông thường mọi người sẽ
nói: 'Tại sao lại là tôi?' Nhưng tôi thì khác, tôi luôn

25

Vượt qua nghịch cảnh

nói rằng: 'Tại sao

là tôi?' Đúng vậy, tôi đã

mất mát nhiều thứ trong khoảng thời gian bị bệnh,”
cô ấy nói, “nhưng những gì tôi nhận được còn nhiều
hơn thế - những người bạn tuyệt vời luôn ở bên
cạnh và giúp tôi vượt qua khoảng thời gian ảm đạm
nhất trong cuộc sống và mang lại ý nghĩa cho cuộc
đời tôi mãi mãi.”
Hầu hết các nhà nghiên cứu đều đồng ý rằng
động lực từ việc tạo ra ý nghĩa tốt đẹp trong lúc
khủng hoảng chính là cách mà những người kiên
cường xây dựng các cây cầu nối liền khó khăn hiện
tại đến một tương lai tươi sáng hơn, tốt đẹp hơn.
Những cây cầu đó làm cho người ta thấy có thể vượt
qua khó khăn trước mắt, loại bỏ cảm giác rằng thực
tế quá đau khổ, nặng nề không chịu nổi. Khái niệm
này đã được Viktor E. Frankl, một bác sĩ tâm thần
người Áo đồng thời là một người sống sót sau trại
tập trung Auschwitz, mô tả rất hay. Giữa những đau
khổ cùng cực, Frankl đã phát minh ra “liệu pháp ý

26

Khả năng phục hồi hoạt động như thế nào?

nghĩa”, một kỹ thuật trị liệu nhân văn giúp các cá
nhân đưa ra những quyết định mà sẽ tạo nên các
thay đổi quan trọng trong cuộc sống của họ.
Trong cuốn sách

(

) của mình, Frankl đã kể lại khoảnh khắc
quan trọng trong trại khi ông xây dựng liệu pháp
ý nghĩa. Một ngày nọ khi đang trên đường đi làm,
ông băn khoăn không biết có nên đổi điếu thuốc
cuối cùng để lấy một bát súp hay không. Ông tự hỏi
làm thế nào mình có thể làm việc với một quản đốc
mới, người nổi tiếng là cực kỳ tàn bạo. Đột nhiên,
ông thấy ghê tởm trước việc cuộc sống của mình đã
trở nên hết sức tầm thường và vô nghĩa. Ông nhận
ra để tồn tại, ông phải tìm ra lẽ sống mới cho riêng
mình. Frankl đã thực hiện điều đó bằng cách tưởng
tượng ra viễn cảnh mình đang thuyết trình về tâm
lý của những người ở trại tập trung sau chiến tranh,
nhằm giúp những người ngoài cuộc hiểu được
những điều ông đã phải trải qua. Dù không chắc

27

Vượt qua nghịch cảnh

mình sẽ sống sót trở về nhưng Frankl đã tạo ra một
số mục tiêu cụ thể cho bản thân. Khi làm như vậy,
ông đã thành công trong việc vượt lên trên những
đau khổ của thời điểm đó. Như ông đã viết trong
cuốn sách của mình: “Chúng ta không bao giờ được
quên rằng chúng ta cũng có thể tìm thấy ý nghĩa
của cuộc sống ngay cả khi đối mặt với tình cảnh vô
vọng hay một số phận không thể thay đổi.”
Học thuyết của Frankl làm nền tảng cho hầu
hết các chương trình huấn luyện về khả năng phục
hồi trong kinh doanh. Thật vậy, tôi bị ấn tượng bởi
tần suất dày đặc các doanh nhân nhắc đến học
thuyết của ông. “Rèn luyện khả năng phục hồi –
điều chúng ta gọi là sức chịu đựng gian khổ – là một
cách giúp mọi người tìm kiếm lẽ sống trong cuộc
sống hằng ngày của họ,” Salvatore R. Maddi, Giáo
sư tâm lý học tại Đại học California, kiêm Giám
đốc Viện Hardiness ở Newport Beach, California,
giải thích. “Khi mọi người nhận ra sức mạnh của

28

Khả năng phục hồi hoạt động như thế nào?

việc rèn luyện khả năng phục hồi, họ thường nói:
'Tiến sĩ, đây có phải điều được gọi là liệu pháp tâm
lý không?' Nhưng liệu pháp tâm lý chỉ dành cho
những người có cuộc sống bị phá hủy cực kỳ tồi tệ
và cần được điều trị. Còn công việc của chúng tôi
là cho mọi người thấy kỹ năng sống và thái độ sống
đúng đắn. Có lẽ những điều đó nên được dạy ở nhà
hoặc trong trường học, nhưng thực tế thì không
như vậy. Do đó, chúng tôi thực hiện điều đó trong
kinh doanh.”
Tuy nhiên, thách thức mà các huấn luyện viên
khả năng phục hồi phải đối mặt thường khác xa
chúng ta tưởng tượng. Ý nghĩa cuộc sống thường
rất khó nắm bắt và chỉ vì bạn đã tìm thấy nó một
lần, không có nghĩa là bạn có thể nắm giữ hay tìm ra
lẽ sống thêm một lần nào khác. Hãy xem xét trường
hợp của Aleksandr Solzhenitsyn, người sống sót
sau cuộc chiến chống lại Đức Quốc xã, bị giam cầm
trong trại cải tạo lao động của Liên Xô và mắc bệnh

29

Vượt qua nghịch cảnh

ung thư. Tuy nhiên, sau khi chuyển đến một trang
trại yên bình và an toàn ở Vermont, ông lại không
thể đối phó với việc trở thành “đứa trẻ phương Tây”
lạc lõng. Ông không thể đồng cảm với giá trị văn
minh tư bản chủ nghĩa, hay tìm ra bất kỳ ý nghĩa tốt
đẹp nào trong sự tự do vô trách nhiệm ở phương
Tây. Đau buồn trước những lời chỉ trích, ông thu
mình ở ẩn trong trang trại cá nhân đằng sau một
hàng rào khóa chặt, hiếm khi ra ngoài. Năm 1994,
người đàn ông đầy cay đắng và đau khổ quay trở về
quê hương Nga.
Vì tìm kiếm ý nghĩa cuộc sống của mỗi người
là một khía cạnh quan trọng của khả năng phục hồi,
nên không có gì ngạc nhiên khi những tổ chức và cá
nhân thành công nhất đều sở hữu hệ giá trị đạo đức
và tư tưởng mạnh mẽ. Hệ giá trị mạnh mẽ sẽ giúp
con người giải thích và định hình các sự kiện tron