https://thuviensach.vn

PHẢI SỐNG
(Undaunted A Memoir)
—★—
Tác giả: Van B. Choat
Phương Nam phát hành
NXB Phụ Nữ 7/2017
ebook©vctvegroup
10-04-2018

https://thuviensach.vn

Để nhớ về những kỷ niệm đẹp của Ba Mẹ và ông bà ngoại tôi.

***

Dành tặng những Người Mồ Côi trên toàn thế giới:
Mong bạn tìm thấy sự bình an và sức mạnh bên trong và có
đủ nghị lực để thực hiện ước mơ của mình.
Cho những ai đã nắm lấy bàn tay của những Người Mồ Côi,
cầu Chúa ban nhiều phước lành cho bạn vì sự tử tế và lòng trắc
ẩn của mình.

***

Dành tặng cho bạn bè và gia đình tôi, đặc biệt là hai con trai
Eric và Jon, những người đã cùng tôi chia sẻ hành trình cuộc
đời…

https://thuviensach.vn

Cuộc đời rồi sẽ làm cho tất cả chúng ta mồ côi, chỉ là một số người
sẽ bắt đầu sớm hơn những người khác.

https://thuviensach.vn

Vân (còn gọi là Hiền, Sissy), 1965

https://thuviensach.vn

https://thuviensach.vn

Lời tựa
Bản chuyển ngữ từ tiếng Anh sang tiếng Việt này rất quan
trọng đối với tôi, vì Việt Nam là mảnh đất nơi tôi đã sinh ra, là
quê nhà yêu dấu của tôi, và cũng là nơi mà tổ tiên của tôi đã lưu
dấu, trên mỗi tấc đất, mỗi dòng sông hay mỗi ngọn núi. Tôi luôn
muốn bày tỏ tấm lòng biết ơn đối với họ, những người đã dành
cả cuộc đời hi sinh cho con cháu, để chúng tôi có được cuộc sống
tươi đẹp ngày hôm nay.
Kể lại câu chuyện cuộc đời mình cho đồng bào nơi quê nhà,
đó là một điều mang nhiều ý nghĩa đối với tôi. Như một món
quà tôi muốn trao tặng thế giới này.
Qua câu chuyện về một bé gái mồ côi ở Việt Nam, tôi muốn
khơi gợi trong lòng mỗi người sự suy ngẫm về cảnh ngộ của tất
cả những người mồ côi trên thế giới, và hơn hết là niềm suy tư
về những cuộc chiến tàn khốc mỗi ngày, mỗi giờ vẫn đẩy người
ta vào hoàn cảnh ấy. Khi chúng ta đã học cách thấu hiểu, chấp
nhận và cảm thông cho người khác, đó cũng là khi chúng ta biết
yêu thương cả thế giới quanh mình. Vì lẽ đó, Phải sống là một
quyển sách đáng đọc, có thể xem như một tài liệu tham khảo
trong các lớp học – nơi khởi nguồn cho những thay đổi tốt đẹp
mãi về sau này.
Lẽ ra tôi nên bắt đầu câu chuyện khi tôi mới sinh ra, nhưng
tôi không biết chính xác đó là khi nào, còn những người có thể
cho tôi biết thì đã qua đời cả, và thế giới mà chúng tôi cùng chia

https://thuviensach.vn

sẻ cũng không còn nữa. Mà cũng chẳng quan trọng. Chuyện của
chúng tôi là một câu chuyện cũ rích, lặp lại mỗi ngày ở những
vùng chiến khắp nơi trên thế giới. Những người mồ côi tạo
thành một gia đình lớn, và những thành viên trong gia đình này
rất hiếm khi ở cùng nhau. Chúng tôi chỉ biết những người đã
nắm lấy tay mình.
Chúng tôi đã nắm tay nhau đi qua hết những tháng ngày đó,
những tháng ngày nhọc nhằn, những tháng ngày cay đắng.
Nhưng dù có bất cứ chuyện gì xảy ra với tôi, sớm hay muộn,
thời gian cũng đến hồi cáo chung, và nỗi đau khổ này, dù sao đi
nữa, cuối cùng cũng sẽ bị quên lãng.
Do đó, cuốn hồi ký này ra đời. Nơi rồi đây tôi sẽ gửi lại ký ức
của mình, và câu chuyện riêng tư của tôi sẽ trở thành tài sản ký
ức chung của nhân loại.
Tôi đến với cuộc đời này, đâu đó trong những năm tháng xô
lệch vào thập niên sáu mươi của thế kỷ đã trôi tuột khỏi tay
chúng ta, và đối với tôi, một thế giới dù biến mất nhưng dư âm
của nó vẫn còn vương vấn mãi, nên tôi bắt mình phải dừng lại,
hít một hơi thật sâu, suy ngẫm lại những gì tôi đang trải qua.
Bởi tôi biết, để đủ sức bước vào thế giới quá khứ ấy, để trở về
vùng đất bị quên lãng ấy, tôi cần có nhiều thứ hơn ngoài sự can
đảm.
Nhớ, đối với tôi là một cực hình. Gần sáu mươi năm sống trên
cõi đời này, tôi đã tập cách để quên, nhưng rồi tôi nhận ra rằng
ký ức không tuân theo sự điều khiển của mình, rằng mọi thứ rồi
cũng sẽ như thế, tôi không chịu nhìn vào nó không có nghĩa là
nó sẽ biến mất, nó vẫn ở đó, mãi mãi ở đó. Nó đang chờ tôi giải
quyết những món nợ quá khứ.

https://thuviensach.vn

Chỉ khi nào tôi giải quyết xong, tôi và ký ức mới giải thoát
được cho nhau.
Tôi sợ những dòng riêng tư của tôi sẽ ảnh hưởng đến bạn,
những độc giả của tôi. Để đi xuyên suốt được cuốn sách này, bạn
cũng cần rất nhiều can đảm, như chính tôi ngày xưa vậy.
Nhưng cũng giống như chính tôi ngày xưa, hành trình của
bạn lần này sẽ không cô độc, bởi tôi sẽ nắm tay bạn, như những
con người ngày xưa từng nắm lấy bàn tay tôi. Những bàn tay
xuyên qua chiến tranh, những bàn tay nối ngắn hận thù, tổn
thương.
Thỉnh thoảng những bàn tay ấy cũng chẳng dịu dàng gì,
chúng mạnh mẽ như một cú tát, những cú tát dạy tôi bài học:
PHẢI SỐNG!

https://thuviensach.vn

Mở đầu

RỜI MIỀN BẮC – NHỮNG GÌ TỪNG THUỘC VỀ
CHÚNG TÔI, NGÀY XƯA ẤY
Những người thông thái hơn tôi đã nhìn hướng “bắc” không
chỉ đơn thuần là phương hướng. Ở nhiều nơi trên thế giới, đó là
biểu tượng của cuộc sống – viễn cảnh cuộc đời, một triết lý
thường khác xa với những khu vực khác, thậm chí là trong cùng
một đất nước; hướng bắc như một ngôi sao dẫn lối cho những
người anh chị em đang ở những phương trời đối lập nhau. Điều
này hoàn toàn đúng ở Việt Nam.
Anh em tôi được sinh ra ở miền Nam, nhưng điều này không
biến chúng tôi trở thành người miền Nam. Ngược lại, Ba Mẹ
chúng tôi được sinh ra ở miền Bắc, được những người miền Bắc
nuôi dạy và những người này, qua nhiều thế hệ, là hiện thân
cho các đặc tính của quê hương họ, thừa hưởng sức sống và sức
mạnh từ gia đình và chòm xóm, từ quá khứ, từ bầu không khí
họ hít thở và từ mảnh đất họ nương tựa. Sống trên một vùng
đất đai cằn cỗi với khí hậu khắc nghiệt và mối họa xâm lăng
thường trực đến từ người Hán (người Trung Quốc), người miền
Bắc trở nên khô khan như thế giới xung quanh họ. Họ được coi
là những người nghiêm khắc, thậm chí là khắc nghiệt; tuy
nhiên, như mọi người Việt Nam khác, họ cũng tận hưởng
những niềm vui nhỏ bé của cuộc đời, dù họ không ăn mừng rầm

https://thuviensach.vn

rộ như người sống ở những khu vực dễ thở hơn ở miền Nam.
Sâu thẳm trong họ là niềm tin tôn giáo mạnh mẽ như bất cứ nền
văn hóa Khổng Tử nào, một mầm hạt bùng cháy mạnh mẽ như
lò phản ứng hạt nhân, thúc đẩy họ có được những thành tựu to
lớn với sự kiên định mà thế giới ít được biết đến. Nếu miền Nam
là trái tim và thân thể của quê hương cũ của tôi thì miền Bắc
chắc chắn là khối óc, với đôi mắt hướng về tương lai và hàm
răng nghiến chặt thể hiện quyết tâm sắt đá. Chính mảnh đất
này đã sinh ra ông ngoại tôi, ông Đỗ Văn Phan, và người phụ nữ
sau này ông sẽ lấy làm vợ, bà ngoại tôi, bà Mâu, bạn sẽ sớm biết
đến bà trong những trang sách này.
Theo lời bà ngoại tôi kể, ông ngoại được sinh ra ở tỉnh Thái
Bình trong một gia đình quan lại cấp cao và có nhiều ảnh hưởng
đến triều Nguyễn, triều đại thống trị Việt Nam trong nhiều thế
kỷ. Ông cố của tôi qua đời trong một thời kỳ khá thanh bình và
để lại cho ông ngoại hầu như toàn bộ gia tài. Ông ngoại dùng của
cải thừa kế được để quản lý một đồn điền rộng lớn và thịnh
vượng ở miền Bắc. Ở đó, Ông đã xây một “cung điện” cao sang
để người vợ mới của mình, bà ngoại tôi, có thể sống trong
nhung lụa, quyền quý, xứng tầm với một quý bà miền Bắc, một
cung cách bà đã quá quen khi còn là con gái của một gia đình
giàu có. Cuộc hôn nhân này như hổ mọc thêm cánh với một
viễn cảnh tương lai tươi sáng – ít nhất là ban đầu.
Ba của bà ngoại làm chủ những mỏ muối ở Hải Phòng, và bà
được sinh ra ở đây vào khoảng năm 1890. Những ngày đó, dù ở
tầng lớp hay giai cấp nào, phụ nữ cũng ít được đi học, nên dù ba
mẹ bà khuyến khích việc học nhưng họ vẫn để bà tự quyết định.
Bà chọn việc nội trợ dù có thể bà không có ý định như thế, vì

https://thuviensach.vn

vậy, cho đến cuối đời mình, bà ngoại tôi vẫn không biết chữ.
Thay vào đó, bà học cách quản lý một gia đình giàu có thật tiết
kiệm, cai quản người ăn kẻ ở khôn khéo và cuối cùng, tạo nên
một tổ ấm cho người chồng danh giá của mình.
Người chồng danh giá ấy chính là ông ngoại Phan, và mỗi
người đều bắt đầu cuộc hôn nhân của mình với quyết tâm không
làm người kia thất vọng. Dinh thự của ông bà, với sân vườn
được chăm chút kỹ lưỡng và những mẫu ruộng quý giá giúp tạo
ra nguồn thu nhập chính cùng với hàng trăm người làm. Qua lời
kể của bà – bà kể với niềm hãnh diện – bà ngoại sống cao quý,
sang cả như một nàng công chúa, có kẻ hầu người hạ từ chuyện
tắm rửa cho riêng bà đến việc chăm sóc cho mười một đứa con
(tám con trai và ba con gái, nhưng hơn một thế kỷ sau, chỉ có
hai người còn sống sau khi bà qua đời). Nhưng bà không phải là
một bạo chúa. Bà đối xử với tất cả mọi người, gồm cả tôi tớ
trong nhà, bằng sự tôn trọng và bà đề cao lao động, dù cho
người lao động là ai đi chăng nữa – đây cũng là một đặc tính của
người miền Bắc.
Trong nửa đầu những năm 1950, Việt Minh nổi dậy và cuối
cùng cũng giành chiến thắng trong trận chiến dài đằng đẵng với
người Pháp, thoát khỏi ách đô hộ cả trăm năm. Ông bà ngoại kẹt
giữa cuộc chiến, theo đúng nghĩa đen. Họ không về phe người
Pháp, cũng không theo phe những người cộng sản, và vì vậy
hiển nhiên trở thành kẻ thù của hai bên. Nhưng vào những thời
khắc hiểm nguy đó, họ vẫn sống tốt một thời gian, để có thể duy
trì được đồn điền ở Thái Bình, một thị trấn thuộc tỉnh Hà Nam.
Và rồi, theo lời bà ngoại, một người thuộc phe Việt Minh đã gửi
cho người Pháp lá thư nặc danh tố cáo ông ngoại Phan tham gia

https://thuviensach.vn

một cuộc họp bí mật với hơn hai mươi người miền Bắc khác để
âm mưu chống lại chính quyền. Lời tố cáo này dĩ nhiên là bịa
đặt vì cả gia đình biết rõ đứng về phe nào trong cuộc nội chiến
cũng sẽ gặp nguy hiểm, và họ công khai thừa nhận sự trung lập
của mình. Nỗ lực là thế nhưng con trai yêu quý nhất của ông bà,
bác Đan, vừa trở về nhà từ một chuyến đi câu, đã bị một toán
lính Pháp bắt đi. Chúng có nhiệm vụ trừng phạt những kẻ âm
mưu mà lá thư nặc danh kia đã chỉ ra. Tôi tớ trong nhà chạy tán
loạn khi đám lính ập đến, còn bác Đan thì buộc phải trốn trong
ao cá sau nhà. Đám lính vẫn tìm ra bác, và sau khi trói bác sau
ngựa và kéo lê quanh nhà, chúng thực hiện một cuộc tra hỏi qua
quýt, ngắn gọn trong khi bác bị treo trên cây, đầu chúc ngược
xuống. Rồi bác bị bắn một phát ở giữa hai mắt. Hồi đó, tuy còn
nhỏ nhưng dì Thu nhớ rất rõ chuyện này, dù cho bác Gái, chị
của dì đã cố gắng che chắn để dì không phải nhìn thấy cảnh
tượng này. Còn bác Gái thì sau này cũng bị sát hại vì không chịu
hợp tác với người Pháp – một kết cục mỉa mai cho hai anh em
được học ở Paris sau Thế chiến thứ hai.
Cứ như thể cái chết của hai người con còn chưa đủ, thế giới
của ông bà tôi bắt đầu đổ vỡ thật sự vào năm 1954 sau khi những
người yêu nước Việt Nam đánh bại người Pháp. Hiệp định hòa
bình đã chia cắt thuộc địa cũ của người Pháp thành hai phần,
miền Bắc và miền Nam, ở hai bờ của vĩ tuyến 17. Theo hiệp định
thì đây chỉ là một thỏa thuận tạm thời, sẽ bị bãi bỏ khi cuộc bầu
cử toàn dân – vào năm 1956 – thống nhất hai miền Nam – Bắc
dưới một chính quyền duy nhất. Cho đến lúc đó, miền Bắc là
một quốc gia cộng sản, đứng đầu là Chủ tịch Hồ Chí Minh,
người theo chủ nghĩa Marx-Lenin và đã học hỏi nhiều kỹ năng

https://thuviensach.vn

chính trị từ Liên Xô và nước cộng sản Trung Quốc, trong khi
miền Nam được giao phó cho Ngô Đình Diệm, vị Thủ tướng
được chính vua Bảo Đại tín nhiệm là người bảo hộ trong thời kỳ
gián đoạn này. Tuy nhiên, việc chuyển đổi đã không bao giờ
diễn ra.[…]
Vốn đã quá tuyệt vọng trước cái chết của hai người con – bác
Đan và bác Gái, tình hình ở miền Bắc mỗi lúc một trở nên căng
thẳng vì chiến tranh, ông bà nhận ra rằng gia đình mình không
còn an toàn trên mảnh đất của tổ tiên nữa. Cuối cùng, ông bà
ngoại đi đến một quyết định khó khăn – trốn chạy về miền Nam.
Sau sự chia cách vào năm 1954, người Việt ở bất cứ nơi đâu cũng
được cho 300 ngày để quyết định di chuyển đến miền Nam hoặc
miền Bắc của vĩ tuyến 17. Đối với một số người, chẳng hạn như
ông bà ngoại của tôi, sự áp bức ở quê nhà đã làm cho việc này
trở nên cấp bách. Còn đối với những người khác, nó liên quan
đến việc quyết định nơi đâu là đất lành để an cư: ở miền Bắc, nơi
thù ghét phương Tây, hay ở miền Nam, nơi cởi mở hơn với tôn
giáo, tư tưởng và tự do kinh doanh.
Như bất cứ điều gì khác ở thời kỳ loạn lạc này, việc trốn chạy
không hề dễ dàng. Con đường đến miền Nam nương náu là một
chặng đường dài và lắm chông gai. Ông ngoại tôi dẫn theo
những người con trai còn sống sót của mình là bác Thắng, bác
Chiêu, và cậu Hải đến thành phố cảng Hải Phòng. Ở đây, Giáo
hội Công giáo Việt Nam đã cho họ nơi nương thân dù chính giáo
hội cũng là mục tiêu của chính quyền lúc đó. Bà ngoại cùng với
hai người con gái của mình là Mẹ Hiên và dì Thu ở lại với bạn bè
và người thân ở làng Ô Trinh gần đó, cầu nguyện cho những
chuyện ở miền Bắc trở lại với nếp sống trước đây. Tại đây, họ

https://thuviensach.vn

làm việc ở những ruộng lúa như những người khác và thường
xuyên nhịn đói vì chính quyền yêu cầu đóng góp thêm lương
thực cho những khu vực đói nghèo hơn hoặc để cung cấp cho
Quân đội miền Bắc Việt Nam. Có một lần, tình hình trở nên tồi
tệ khi bà ngoại lén trở về đồn điền cũ để lấy giạ lúa mà bà đã
giấu để phòng cho những trường hợp khẩn cấp như thế này.
Tuy nhiên ngôi nhà chính bây giờ đã trở thành tổng hành dinh
của một tổ chức địa phương. Bà bị bắt khi đang tìm cách trốn
thoát và bị giam vì tội ăn trộm. Bạn bè và những người làm công
cũ gom góp đủ lúa để trả cho chính quyền và chuộc bà về. Thật
không may, giờ thì nơi ăn chốn ở của các con gái bà đã bại lộ và
tất cả họ cũng bị bắt, bị kết án phải làm việc gấp đôi trên những
mẫu ruộng công. Mẹ tôi không để yên chuyện này vì giờ Mẹ đã
lớn và biết bộc lộ suy nghĩ của mình. Mẹ tuyên bố với mọi người
rằng Mẹ “hết chịu nổi” những tội danh mà gia đình mình bị quy
kết, vì thế mà Mẹ cũng bị bắt giam nhiều ngày liền. Một lần nữa,
những người bạn và họ hàng ở đó phải mua chuộc để cứu Mẹ ra.
Mẹ đã được thả ra, nhưng với một lời răn đe nghiêm khắc rằng
nếu tái phạm sẽ bị trừng phạt nặng nề hơn.
Tình thế ngặt nghèo của ông bà ngoại cuối cùng cũng được
giải quyết khi con trai của ông bà – bác Thắng, người đã tham
gia vào cuộc kháng chiến chống Pháp – vào ngày 20 tháng 10
năm 1954 được cho phép tái định cư ở miền Nam cùng với toàn
bộ trung đoàn của mình bởi Quân đội miền Bắc Việt Nam cho
rằng họ không đáng tin. Hầu hết những người lính này – một
phần tham gia vào cuộc di cư lớn theo Hiệp định Paris – đã dời
đi cùng toàn bộ gia quyến của mình. Nhờ Chúa phù hộ và nhờ
sự kiên cường của bác Thắng, ông bà tôi và những người con

https://thuviensach.vn

còn sống sót của mình đã thoát khỏi cái chết cận kề và tiến về
miền Nam, bắt đầu một cuộc hành trình kéo dài trong hai năm.
***

Vì cả gia đình rời đi chỉ với manh áo trên người và một ít
lương thực, nên cuộc hành trình bị ngắt quãng với những lần
dừng chân tại nhiều làng mạc và thị thành khác nhau. Ở những
nơi đó, họ làm việc như những người lao động bình thường –
trong vài tuần hoặc có khi vài tháng – để kiếm đủ tiền và lương
thực cho chuyến đi.
Như lúc ở Đà Lạt chẳng hạn, ông ngoại tôi làm thợ mộc, còn
cậu Hải theo việc học. Bà ngoại, Mẹ tôi và dì Thu tham gia hái
trà bên những sườn đồi và còn kiếm thêm việc này việc nọ để
trang trải trên đường. Những người miền Bắc thực thụ, từ ngàn
xưa đã không nề hà bất cứ công việc chân chính nào có thể giúp
họ kiếm tiền để có cái ăn và một mái nhà che đầu cho người
thân.
Cùng với nhau, cả gia đình đã kiếm đủ tiền để trang trải cho
cuộc hành trình. Họ đi mãi cho đến khi tới được Rạch Giá ở cực
Nam của chế độ cộng hòa Ngô Đình Diệm. Ông ngoại kết bạn với
một linh mục Công giáo – người đã cho phép Ông cư ngụ tại một
khu đất thuộc nhà thờ. Cảm kích trước hành động này cũng
như trước lòng tốt Ông nhận được từ những người Công giáo
khác ở miền Bắc, ông ngoại và cả gia đình (gồm cả bác Thắng và
bác Chiêu, dù trên đường đi, hai bác thất lạc và phải ít lâu sau
mới đến miền Nam) cải đạo sang đạo Thiên Chúa giáo. Không

https://thuviensach.vn

lâu sau đó, ông ngoại mua thêm đất đai, bắt đầu trồng lúa và rau
màu, rồi sống rất sung túc.

Ông bà ngoại kính yêu của tôi
Tôi được sinh ra ở Rạch Giá và những anh em khác của tôi
cũng vậy, vì thế đây là nơi phù hợp để gợi nhớ lại cuộc sống của
Ba Mẹ tôi ở miền Bắc, chuyện tình và cuộc hôn nhân của Ba Mẹ,
cũng như những nhọc nhằn mà cả hai đã phải chịu trên đường
đến miền Nam.
Ba tôi tên Tỉnh. Ông gặp Mẹ, cô dâu tương lai của mình thông
qua anh trai của Mẹ – bác Thắng – khi hai người phục vụ trong
quân đội quốc gia ở miền Bắc. Họ đều là những người nhập ngũ,
tuy Ba tôi là một hạ sĩ quan cao cấp và chức vụ cao hơn bác tôi
một chút. Ba sinh ra trong một gia đình Công giáo và bị đẩy đến

https://thuviensach.vn

miền Nam trong cuộc đại di cư. Ông bà nội của tôi đều bị giết
khi Thế chiến lần thứ hai đang đến hồi kết và cả Đông Dương
đều bị quân Nhật chiếm đóng. Chị của Ba – bác Thơi – đã nuôi
lớn Ba cùng với em trai của Ba – chú Thành. Là người đứng đầu
gia đình, bác Thơi sắp đặt hôn nhân của Ba với Hiên – cô con gái
của ông ngoại Phan, khi họ đã yên bề ở miền Nam.
Để hai gia đình kết giao, bà ngoại tôi – dựa vào quyền hành
của mẹ vợ, một vị thế quan trọng trong những gia đình truyền
thống Việt – đã đưa ra một điều khoản. Điều khoản trong hợp
đồng hôn nhân này là Ba Tỉnh phải tham gia vào mọi chuyện
trong gia đình ông ngoại và “thử” làm một anh con rể. Việc của
Ba là phải gây ấn tượng với ba mẹ vợ tương lai bằng sự chăm chỉ
và vâng lời, và phải cố gắng tiếp thu càng nhiều kiến thức điều
hành công việc của ông ngoại càng tốt, đầu tiên với vai trò là
một người nông dân, sau đó với tư cách là một người quản lý
đồn điền. Như tôi đã nói, người miền Bắc là những người rất
chịu khó, kỹ lưỡng và chu toàn trong bất cứ việc gì họ làm. Hôn
nhân theo sắp đặt cũng không ngoại lệ.
Sau một năm thử thách, Ba Tỉnh “đậu” và được đính hôn với
Mẹ Hiên. Ba Mẹ kết hôn vào năm 1957, nhưng đêm trăng mật
của hai người thì chẳng thể gọi là lãng mạn được. Mẹ tôi bắt đầu
đêm tân hôn bằng cách cầm chổi đánh đuổi Ba tôi chạy khắp
phòng, dọa đập bể sọ Ba nếu Ba không chịu để Mẹ yên. Sau khi
Ba thoát ra, Mẹ khóa cửa phòng và hét toáng lên rằng Mẹ còn
quá nhỏ để kết hôn, dù rằng lúc ấy Mẹ đã 22 tuổi. Ông ngoại
không hài lòng trước phản ứng của con gái mình với chàng rể
được ông bà tự tay chọn lựa, vì thế, Ông mở cửa, mắng “cô con
gái nhỏ” của mình một trận ra trò và nhắc nhở Mẹ rằng bổn

https://thuviensach.vn

phận bây giờ của Mẹ là trở thành một người vợ hiền. Sau vài
ngày chiêm nghiệm (Mẹ tôi rất ngoan cố – một đặc điểm nữa của
người Bắc), Mẹ cho phép đức phu quân được lên giường mình,
đây thật là điều tốt lành cho anh Quang, tôi, Thủy và Em Bé (và
cả người anh trai thứ hai của tôi sau anh Quang, người anh này
đã mất khi mới sinh) – tất cả chúng tôi đều chờ đợi Ba Mẹ thai
nghén ra mình trên đám mây thiên thần nào đó.
Dù đa số những cuộc hôn nhân sắp đặt đơn thuần là những
vụ làm ăn, hôn nhân của Ba Mẹ tôi đã nảy nở thành tình cảm
thương mến, để cuối cùng trở thành một tình yêu bền chặt và
lan tỏa ra mọi mặt trong đời sống của cả hai, bao gồm cả tình
yêu của Ba Mẹ dành cho những đứa con. Có lẽ đây là lý do khiến
dì Thu sinh lòng đố kỵ với chị gái mình. Mẹ Hiên có một người
chồng hết mực yêu thương mình và một gia đình hạnh phúc –
những điều mà dường như số phận đã khước từ trao cho dì,
nhưng đó chỉ là sự phỏng đoán của riêng tôi mà thôi. Trong
những năm ngắn ngủi này, chúng tôi sống như một gia đình
bình dị – một món quà quý giá cho bất cứ ai ở bất cứ nơi đâu,
đặc biệt là ở những thế giới đảo lộn như thế giới của chúng tôi.

https://thuviensach.vn

Mẹ và anh Quang hồi bé
Ông ngoại Phan qua đời một năm sau khi tôi sinh ra, nên tôi
không có nhiều ký ức về Ông, ngoài sự phấn khởi khi được cưỡi
trên vai Ông và được dẫn theo khắp làng trên xóm dưới ở Rạch
Giá. Giờ thì cả bác Thắng và bác Chiêu đã kết hôn và cũng đã ra
riêng. Cậu Hải thì gia nhập Hải quân miền Nam Việt Nam.

https://thuviensach.vn

Những cuộc bạo động của người miền Bắc đã tạo nên sóng gió ở
miền Nam và Ba phải nhập ngũ. Vì không còn đàn ông để đảm
đương các công việc đồng áng ở Rạch Giá, Mẹ tôi (giờ quản lý
toàn bộ công việc gia đình) bán hết đất đai và đưa mọi người –
Mẹ, anh Quang, tôi, Thủy, bà ngoại và dì Thu – đến Sài Gòn để ở
gần Ba hơn và sống ở quận Phú Nhuận. Tuy nhiên, trước khi
chúng tôi rời đi, Mẹ đã dùng gần hết số tiền bán đất để lo cho
đám cưới của em trai Ba (chú Thành), và chúng tôi chẳng còn
nhiều nhặn gì khi ra đi.
Chuyến xe từ Rạch Giá lên Sài Gòn là một trong những ký ức
đầu đời của tôi. Chiếc xe đò chúng tôi đi đã cũ, chật như nêm và
hôi kinh khủng. Mùi xăng dầu, mùi khí thải khiến tôi nôn ói
suốt. Chuyến xe đi mất khoảng năm, sáu tiếng gì đó, và khi đến
nơi, chúng tôi đều đã mệt lả nhưng vẫn phải đi săn nhà ngay lập
tức, bằng không chúng tôi sẽ không có nơi nào để ngủ. Mẹ tôi là
một người mua hàng sành sỏi. Mẹ từ chối nhiều nơi không phải
vì chúng tôi không thích mà bởi chủ nhà không chịu hạ giá. Ở
Việt Nam, thậm chí cho đến nay, hầu như mua bán cái gì cũng
có thể mặc cả. Cuối cùng, Mẹ gặp một người chủ nhà cũng đang
cần tiền như chúng tôi cần nhà vậy, nên sau một lúc kì kèo qua
lại như lẽ thường, bên thuận mua, bên vừa bán.

https://thuviensach.vn

Dì Thu (bên trái) và Mẹ (bên phải) thời còn trẻ
Căn nhà mới của chúng tôi chỉ tầm 30 mét vuông, nối vách
với nhà chủ như một cái nhà kho với một khoảng trống toang
hoác giữa mái tôn và bức vách lợp bằng lá để chừa chỗ cho
không khí, côn trùng, và chuột. Vật dụng duy nhất trên nền xi
măng cũ kỹ và sứt mẻ là chiếc giường gỗ ọp ẹp và một cái tủ cũ
đủ lớn để treo quần áo và chứa đồ đạc. Hiển nhiên, đây là một
chỗ ở xuống cấp trầm trọng đối với bà ngoại và các con gái bà, và
chẳng thể bì được căn nhà ở Rạch Giá dù cho nó cũng khá là
nghèo nàn, nhưng Mẹ đã nói với mọi người: “Tất cả những gì
chúng ta cần là một cái giường khô ráo để ngủ nghỉ và một mái

https://thuviensach.vn

nhà để che mưa che nắng cho đến khi chồng con gửi thêm tiền.
Cả nhà mình sẽ xoay xở được.”
Thì đúng là vậy.

https://thuviensach.vn

Chương 1

CON ÐƯỜNG – 1964
Vào một buổi sáng ẩm thấp ở Hồng Ngự, miền Nam Việt Nam, hai
đứa trẻ bơ vơ, một em gái và một anh trai, bốn tuổi và sáu tuổi, lên
chuyến xe đò về Sài Gòn với hy vọng tìm đường về nhà và, bằng cách
nào đó, sống sót…
Anh Quang và tôi không chợp mắt được một chút nào. Thức
còn dễ hơn ngủ bởi chiếc xe đò cũ kỹ và tồi tàn cứ liên tục vấp
vào ổ gà, ổ voi và máy móc rệu rạo kêu còn to hơn cả tiếng của
cái động cơ đầy khói. Và xe chật ních. Khi những người lớn mỏi
mệt, nhớp nhúa mồ hôi đang mang theo hơn nửa số hàng hóa,
của nả của mình nhường ghế cho một con nhóc bốn tuổi ốm
nhách và thằng anh đang sụt sịt của nó, họ sẽ chẳng thèm quan
tâm đến chuyện hông, khuỷu tay hay túi xách của họ có va vào
cạnh sườn của bạn, đập vào đầu bạn hay tiếng ngáy của họ làm
ai cũng tỉnh trừ ông tài xế. Ít nhất thì ông ta cũng hiểu rõ tuyến
đường từ Hồng Ngự về Sài Gòn đến nỗi có thể lái xe với đôi mắt
gật