van-hoa-am-thuc-ninh-binh

- 0 / 0
(Tài liệu chưa được thẩm định)
Nguồn:
Người gửi: Nguyễn Văn Tuấn (trang riêng)
Ngày gửi: 07h:27' 05-02-2026
Dung lượng: 4.8 MB
Số lượt tải: 0
Nguồn:
Người gửi: Nguyễn Văn Tuấn (trang riêng)
Ngày gửi: 07h:27' 05-02-2026
Dung lượng: 4.8 MB
Số lượt tải: 0
Số lượt thích:
0 người
VAN
HO A AM
T H l f C NINH
BINH
y u 5 t i
VU VAN LAU
V A N
H O f l
N I N H
A M
T H I / C
B I N H
NHA XUAT BAN V A N HOA DAN
Hd
Noi
2005
TOC
LCII G i d i T H I E U
au cudn
LJ (nhat
"Huang
Id hoc
hao
hung,
hoc
tap
va cudc
Lau
cho
ra ddi
Binh
".
Noi
that
dugc
vai niem
ton,
cdm
tam,
nghien
tung
y.
Qua
doi
thdi,
- mot
chua
thu
cdm
dam
khong
ban
doc
trudng)
don
nhdn
rat
bo ich
cho
ldn
cudn
sach
nay
"Vdn
cong
tdc
hod
nghien
qua
la tdc
loc
nhan
nghi
the
cua
anh,
thii'u
cong
bai,
noi
vang
Id ndi hit,
dugc
thi
gid dd viet
tung
tdc gid mudn
Vu
thuc
ctiu
say me, vai bao
chat
gid
dm
trinh
nhung
sach
dugc
cdc
song;
hung
gid noi"
gid la cudn
ngdm,
cudn
dieu
sinh
danh
la mot
khiim
dong
phu
tUng
vai chung
chi
Vdn
Ninh
chua
no
sun
cau,
ta
doi
dieu
ve cai su an
uong
de duy
tri
cudc
5
song,
de dam
sit ton
an,
tai
bao
vd phat
me cung
Nhitng
thudng
d day
no
da
hod
trong
noi,
trong
cay ", "udng
ranh
gidi
Thuy
ddt
ngoi
phan
an,
nhu:
nhieu
biet
la huang
chut
( "khong
mudn
gidi
cd
Lai
Bd
a cai
vdn,
vdi nhieu
linh
tudi
cu xUa dd day:
"an
"an
thuc
"cd
lai
da trdi
qua
vUc vd cuang
"co
van
vdi
que
com
v.v...
lai
la cua
ddn
hy",
ciia
ciia
Mac,
tdi
thu nghiem
Huang
bien,
rieng
ddt
la ngudi
vi cong
sdn
ciing
che
co
dac
Ninh
Cd
dd.
cung
cd
cudc
tdc,
ta
Non
chay
Nhung
each
hod "
chung
Yen
ke
la
huang
nem
Trudng,
vi ngudi
nhd
su la dac
Thanh,
nd
qua
", v.v...No
thieu
cd nhung
vi ciia
vdi khau
hod
cua
Phan,
thdng
van
nguon
udng
Co mdn
tam
ngudi
tu".
noi cung
hoc
6
gidng,
sit an udng
len
nhd
nhitng
cd rd Tong
mdn
Dd
ndi
hoi
hudng",
thuc
luon
noi
tuc
rugu
mien
hgp
xa
cdc
nude
Vdn.
Mai,
Binh,
trien
ndng
nhu
phu
mon
de Cd do,
dugc
biet
cung
dong
chi
trong
gid
nay
ciia
dm thuc"
"pham
nhitng
trien
khong
"Van
Tdc
sit phat
chet").
ma
vdi ke
cho
tdi
song
cung
cho
Id minh
linh
vUc van hod,
nay
tdi
vdn
nhung
dieu
nhung
dieu
Lai
hieu
hau
qua
nhitng
thay
trudc
vi nggt
ve cudc
nhung
thay
mai
khi doc
rung
md minh
dd biet
ve van hod
a Ninh
Binh,
gdc
ri
mdn
trang
day
an udng
sach
minh
cua
ciia
chua
no,
thitc,
bien
vdi huang
cho dung
mot
trudng
van
chinh
thodng
each
giao
di,
vien
chua
la mot
viet
ciia
ngudi
gidi
da
dm
thuc.
Lau,
thuc
tdi
lai
het
dugc
chua
nghi
biet
each
che
an udng
dac
vd
ddng
bao,
anh
cd mat
chi
vdn
rdi.
ndi",
tren
cd ldi
viet
thoang
doc
ngay
tudi
hang
phong
cd
the md
vd
chuc
vd dia phuong,
qudc.
cdc
cd
Chd
ten
a
ddm,
ngudi
nhung
toan
di
gid
hid
uang
day
Vu Vdn Lau
sang
nhd
bao
them
nhung
hoac
titng
ta dd biet
tap chi ciia Trung
dugc
sac
a day,
vi cdc mdn
cd sice cudn
dieu
them
thudng
nhuchua
su pham,
"Huang
rieng,
viet
minh.
trong
chid
nhung
bdi
que
cao ddng
gian
ciing
biet
trang
tdi dd
Vdn
thudng
chua
tren
sau
neu
Vu
la
nhdn
ngdm
ngon
Ld
cdm
vd suy
het cdc
ciia
nhat
nhiing
ddng,
den de thudng
sdn
song,
me
la ngudi
thuc
biet
Dieu
anh
nhung
td
cd bdi
nho
bao,
dd
thdi,
l
nhung
khong
giac
chi
dam
nghi
den
de ddt
hieu
biet
sach
khi em
cap
sot,
rat mong
sao
ich ddng
ra thi rong
con
dugc
Dau
hqn
ton
che,
elide
md
vai
chdn
va td't nhien
dugc
theo
de chung
ban
y tdi,
doc
day
ta bo chid
tdc gid
khoang
cdn
nhieu
ciing
co
gop
tu nhdn
trang
dieu
chua
nhung
thieu
y vd the td't
Id mot
Xin
trdn
trong
gidi
Nha viet kich AN VIET DAM
thieu
cudn
ban
cho.
sach
bd
vd
suy
it thi gid doc
ciing
la
200
ngdm.
8
trong
ma.
Vdn
de
it ngudi
doc!
P h a n
S A C
M A U
Q U E
I
H U O N G
9
I . V A I NET VE DIEU KIEN T U NHIEN, X A HOI V A
CON NGUOI CO LIEN Q U A N DEN V A N HOA A M
THUC C U A NINH BINH
T i n h N i n h B i n h o c u e n a m d o n g b a n g Bac B o ,
n o i t i e p g i a p g i h a Bac B d v d i T r u n g B o , c o d i e n
t i c h tir n h i e n k h o a n g
1.400 k m , p h i a bac
2
giap
t i n h H a N a m ; phia d o n g tay giap t i n h N a m D i n h ,
co d o n g song D a y la dia g i d i t u n h i e n ; phia tay
n a m g i a p t i n h T h a n h H o a , c o d a y n u i da T a m
D i e p c h a y t h e o h u d n g t a y bac - d o n g n a m l a d i a
g i 6 i ; p h i a t a y bac g i a p t i n h H o a B i n h ; p h i a d o n g
n a m g i a p v i n h Bac B o , c o h o n 15 k m b d b i e n .
D i a h i n h c o t h e p h a n c h i a t h e o dac d i e m k h a c
n h a u : p h i a t a y v a t a y bac l a v u n g d o i n i i i ,
co
n h i r n g d a y n u i da v o i an c h h a n h i e u h a n g d o n g
k y t h u . N o i tieng co k h u r h n g n g u y e n sinh quoc
gia Cue P h u o n g thuoc h u y e n N h o Q u a n v d i cay
C h o ngan n a m va D o n g N g u d i X u a c u n g n h i e u
d o n g , thuc vat q u y h i e m khac. D a y c o n la v u n g
dat t r o n g d u o c n h i e u l o a i c a y c o n g n g h i e p n h u :
t h u o c l a , ca p h e , l a c . . . c a y an q u a (dura, c a m ,
q u y t , n h a n , v a i , na, c h u d i . . . ) v a p h a t t r i e n
n u d i ( n h u ; t r a u , b d , I o n , de ( s o n d u o n g ) ,
chan
gia
c a m . . . ) . Phia d d n g va d d n g n a m cua t i n h la v u n g
d o n g bang m a u m o t r d n g n h i e u lua nude va hoa
11
m a u n h u n g o , k h o a i , san, l a c , d 6 . R i e n g
vung
v e n b i e n ( K i m S o n ) h a n g n a m d u o c p h u sa b o i
d a p t i e n ra b i e n t h 8 0 - 1 0 0 m . 6 v u n g n a y n g h e
t r 6 n g lua, t r 6 n g c d i , n u d i t r o n g , d a n h bat
thuy
h a i san r a t p h a t t r i e n . H i e n n a y l a v u n g n u o i t o r n
su x u a t k h a u n h i e u t i e m n a n g v a t r i e n v o n g c u a
tinh.
Ninh
B i n h co n h i e u
song: song Day,
H o a n g L o n g , s o n g V a c rat t h u a n
t u d i t i e u , phat t r i e n
nong nghiep,
song
l o i cho
nuoi
viec
trong
d a n h bat t h u y san. C u n g v d i he t h o n g g i a o t h o n g
d u d n g t h u y n o i d i a t i n h , N i n h B i n h c o q u o c 16
1 A , q u o c 16 10 v a cac d u d n g l i e n t i n h t a o
nen
d i e m g i a o t h o n g q u a n t r o n g de p h a t t r i e n k i n h te
x a h o i , an n i n h , q u d c p h o n g v a g i a o l u u v a n hoa
g i u a ba m i e n B a c - T r u n g - N a m v a m i e n x u d i v d i
mien nguoc.
D o dac d i e m v i t r i , c a u t a o d i a h i n h , N i n h
B i n h vua cd yeu t d co con l u u l a i , vua cd nhieu
y e u t d m d i d a n g h i n h t h a n h , p h a t t r i e n , t a o nen
n h i e u c a n h q u a n k y t h u . K h u v u c n u i d a v d i sat
trung tam thi xa N i n h B i n h duoc x e m nhu " V i n h
Ha L o n g can". Giua t h i xa cd n u i N g o c M y Nhan
( C a n h D i e u ) , n u i T h u y ( N o n N u d e ) c d tac h a n g
t r a m b a i t h o c u a cac d a n h n h a n q u a n h i e u t r i e u
12
dai. Cach
do k h o n g xa (chua
day
10 k m )
thang canh Tam Cdc - B i c h D o n g thuoc
co
huyen
Hoa L u , m o t trong nhung k y quan thien nhien
h i e m c o : " N a m t h i e n de n h i d o n g " , v d i m o t v u n g
son t h u y h u u t i n h . D a c b i e t t r e n dat H o a L u c o
q u a n the d i t i c h l i c h s u v a n h o a D i n h - L e v d i
n h u n g d a u an l i c h s u co g i a t r i q u o c g i a , g a n v d i
3 d d i vua D i n h , L e , L y v d i su h i n h thanh va phat
trien
cua qudc gia phong k i e n dau tien
mang
q u d c d a n h " D a i C o V i e t " . N g o a i r a t r e n dat G i a
V i 6 n - m o t h u y e n v u n g c h i e m t r u n g nhat t i n h cd
thang canh D i c h L o n g , sudi K e n h Ga va k h u du
l i c h V a n L o n g n o i t i e n g . T r e n dat K i m Son c d
N h a t h d da Phat D i e m l a c o n g t r i n h k i e n t r u e doc
dao
su
ket
hop
hai
hoa
giua
kien
true
Tay
p h u o n g va D d n g p h u o n g . . .
V u n g dat N i n h B i n h t h x a x u a da c d n g u d i
V i e t co c u t r u - ket qua n g h i e n c h u khao co v u n g
M a n Bac ( Y e n M d ) da c h o ta b i e t r d h o n d i e u d d .
T i n h d e n 1999 ( t h e o n i e n g i a m t h d n g k e 2 0 0 2
cua Cue T h d n g ke N i n h B i n h ) , dan sd N i n h B i n h
cd 909.038 n g u d i , phan
bd khong
dong
deu.
D d n g nhat la t h i xa N i n h B i n h : 5.397 n g u d i / k m ,
2
sau d d l a h u y e n Y e n M d v a K i m Son c d t r e n 8 0 0
n g u d i / k m . T h u a dan nhat la h u y e n N h o Quan cd
2
13
314 n g u d i / k m . M a t do t r u n g b i n h cua t i n h la
2
657 n g u d i / k m . Cung g i d n g n h u n h i e u v u n g khac
2
d d o n g b a n g Bac B d c u d a n t r o n g t i n h t h u d n g c u
tru theo don v i thdn (lang), xa truyen thdng.
T u y l a t i n h k h o n g l d n ( c d 8 h u y e n t h i , 145 x a ,
phudng, t h i tran) nhung cd n h i e u dan tdc
anh
em. N h i e u nhat la n g u d i K i n h , tren 86 van n g u d i
( t r e n 9 8 % ) - sau d d l a n g u d i M u d n g , n g u d i T a y ,
it nhat la Giay, C o T u , G f c - T r i e n g . . .
V e t o n g i a o : t r o n g t i n h s d n g u d i t h e o d a o Phat
la
37343,
sd
ngudi
theo
dao
Thien
Chua
la
1 3 0 . 9 4 6 , s d n g u d i t h e o cac t o n g i a o k h a c l a 193,
s d n g u d i k h o n g t o n g i a o l a 7 1 4 . 9 6 3 . K i m Son l a
h u y e n c d sd dan theo dao T h i e n C h u a d d n g nhat
la 69.177 n g u d i - ty le h i e n nay la 4 3 % .
N h a n dan N i n h B i n h d u t h e o l u o n g hay theo
giao, d u d m i e n n u i , dong bang hay m i e n bien
nhin chung
deu cd l o n g nhan
ai, cd van
hoa
t r o n g s i n h hoat, Ung xir, c d t i n h t h a n lao d d n g
can c u va sang tao.
N i n h B i n h c d n h i e u le h d i ( n h u le h d i
din
D i n h L e , le h d i den T h a i V i va n h i e u nghe thu
c o n g m y n g h e l a u d d i n o i t i e n g . Tu* c a y c o i c i i a
m i e n v e n b i e n K i m Son, qua b a n tay k h e o leo
cua con n g u d i , c o i da t r d thanh n h i e u mat hang
14
dep,
da
dang,
phong
phu,
tien dung;
khong
n h i i n g phuc v u cho t h i t r u d n g t r o n g nude ma con
l a t h h h a n g h o a d u o c n u d e n g o a i ua c h u d n g .
N g h e k h a i t h a c v a t r a m t r o da c i i a N i n h V a n ,
nghe theu ren d thdn V a n L a m xa N i n h H a i ,
n g h e m d c cua xa N i n h P h o n g (deu cua
huyen
H o a L u ) la n h u n g nghe t r u y e n t h d n g va ngay nay
dang duoc phat h u y m a n h me, m a n g d a m phong
e a c h , t h a m m y d a n t d c , c d sac t h a i r i e n g c u a d i a
p h u o n g , t h e h i e n r d s u c a n m a n t i n h te, g i a u t i n h
n h a n van va k h a nang sang tao cua n g u d i lao
ddng. N g a n h nghe thu cong m y nghe trong nen
k i n h te m d h d m n a y c u a t i n h d a n g h u a h e n n h i e u
t r i e n v o n g , h o a n h i p b u d c c u n g k h u v u c va the'
gidi.
D u da phai t r a i qua n h i e u b i e n c d thang tram,
phai thay d o i ten g o i nhu: T r u d n g Y e n Phu, Chau
Dai Hoang, Thanh Hoa Ngoai Tran rdi Thanh
B i n h d e n N i n h B i n h t h i m a n h dat n g a y n a y v a n
n g a y c a n g t u o i dep, g i a u c d v a n m i n h h o n b d i
n g u d i dan n o i day v d n duoc t h i e n nhien uu dai,
l a i c d be d a y t r u y e n t h d n g l i c h sh v a n h o a va c d
b a n tay, k h d i dc cin
c u , d u n g c a m , d a y sang tao.
V d i n h u n g d i e u k i e n t u n h i e n , xa h d i va con
n g u d i n h u the n h a t d i n h N i n h B i n h se
nhanh
15
chong g i a u m a n h , nhan dan s d m thoat
ngheo,
tien t d i co d d i song vat chat va t i n h than n g a y
cang cao.
II. NHOlMG D A C S A N V A PHONG C A C H A M THUC
CUA NGUOI NINH BINH
1. D a c san v a p h o n g each c h u n g
V i e c an u d n g k h o n g c h i de d u o c n o n e c a i da
day ma con can duoc v u i l o n g , dep mat n g u d i
t r o n g c u d c v a ca n g u d i n g o a i c u d c . C a i l a m n e n
v u i l o n g , d e p m a t a'y p h a i c h a n g l a v a n h o a a m
thuc?
Cau tuc n g u " A n t r o n g n d i , n g o i t r o n g h u d n g "
ay l a n d i v e m o t n e t d e p , m o t k h i a c a n h c u t h e ve
van hoa a m thuc cua d n g cha.
M d i m o t dan tdc, m o t v u n g m i e n cd nen van
h o a k h a c n h a u t h i c u n g d a n d e n s u k h a c n h a u ve
p h o n g each
an u d n g : t h k h a u l u a c h o n
p h a m , c h e b i e n , b a y b i e n 16 n g h i v a e a c h
thuc
tien
h a n h . N g u d i t h e o d a o T h i e n C h u a t r u d c k h i an
g i o tay l a m dau, nhk§u n o i n g u d i V i e t t r u d c k h i
an u d n g c d chao m d i n g u d i cao t u o i va n g u d i
chung quanh. Phai chang day cung la net
dep
rieng rat van hoa t r o n g a m thuc?
N g u d i theo dao T h i e n Chua va nhan dan d
16
t i n h N i n h B i n h c u n g c o p h o n g t u c d o . Cu* d a n
N i n h B i n h 6 cue n a m d 6 n g b a n g Bac B o c h a c
c h a n c o c h i u a n h h u d n g t r u e t i e p v a sau sac
cua
v a n h o a a m t h u c p h u o n g Bac c h o n e n ta k h o n g
t h a y l a m l a n g u d i N i n h B i n h rat t h i c h an p h d H a
N d i , p h d N a m D i n h . T d i d e n , d m o t sd d u d n g
p h d d d n g due t h i xa N i n h B i n h , cd nhieu n g u d i ,
d d n g n h a t l a t h i e u n u n g d i an n g d n u d n g ,
de
l u d c , b u n d c . . . P h a i c h a n g c d net na na c a i t h u
an c h o i b a n t d i c u a n g u d i H a N d i ?
Cung
n h u n g u d i Bac,
nhi6u
ngud^.dS inh
B i n h t h a y k h o n g h o p k h a u v i l a m k l i an p h d Sai
G d n h o a c an m o t s d m d n c d t r a nhipu^iuotJg d t ,
t d i , d u d n g c u a m i e n T r u n g va N a m E d . ^ a l t k lac
n g u d i N i n h B i n h c u n g rat c h i u k h d an p u J r l g
hur
m a n m d i n h u t e p k h d , ca k h d cua m r d n . t r u n g
Tuy
vay, k h o n g
phai
l u c nao
khau
vi
cua
n g u d i N i n h B i n h c u n g c h i u anh h u d n g t h ben
n g o a i m a v a n c d n h u n g net r i e n g ddc dao. C h i n h
cai ddc dao, ddc lap l a m nen ban l i n h vung vang,
p h o n g each s i n h hoat van hoa ciia m d i n g u d i .
T u o n g t r u y e n D i n h T i e n H o a n g la v i H o a n g
de d a u t i e n c u a n u d e D a i C d V i e t c d s d t h i c h an
long
Ion tiet canh.
M d i lan
thang
tran,
dng
t h u d n g c u n g t u d n g si t h u d n g t h i c m d n an rat
2-VHAT
17
q u e n t h u o c d a n d a nay. N e u l a s u t h a t t h i d a y
p h a i c h a n g l a m o t net d e p ve ca t i n h , l a m o t
t r o n g n h u n g b i e u h i e n d u c h i l a c h i tie't n h o ve
a m t h u c c u a m o t H o a n g de x u a t t h a n t u c h u be
chan trau tren dong n o i .
B a n ve v a n h o a a m t h u c c u n g n h u n g u d i ta t a p
b o i g i u a b i e n ca. N o l a l i n h v u c v o c u n g
phong
p h u , da d a n g v a sau r o n g . 6 d a y n g u d i v i e t c h i
x i n ghi lai nhung cam nhan ban dau chu
quan
c u a m i n h ve m o t s d k h i a c a n h t r o n g p h o n g e a c h
a m thuc cua n g u d i N i n h B i n h . T h d n g qua
viec
g i d i t h i e u so l u o c m o t sd m d n an d a n da m a nay
cd the
da t r d t h a n h
N h u n g m d n an dan
thudng
nhat cua
dac
san
da n a y
sd d d n g
cua
dia
la nhung
phuong.
mdn
la n g u d i b i n h
an
dan,
n g u d i lao d d n g o N i n h B i n h .
2. D a c san v a p h o n g e a c h v u n g m i e n
X i n d u o c d i e m q u a v a i n e t v 6 m o t s d m d n an
dac san v a p h o n g e a c h a m t h u c c u a t u n g v u n g
mien.
- Vung
tay
bde
cua N i n h B i n h : day la vung
c h i e m t r u n g va r u n g n u i cua h a i h u y e n cd t h lau
d d i , d d l a G i a V i e n va N h o Q u a n . D a t G i a V i 6 n
c d x a G i a T r u n g sau t r u n g nha't h u y e n c d d d cao
d u d i m a t n u d e b i e n 0,3 m , l a n o i " c h i e m
18
khe,
m u a t h d i " , " s d n g n g a m da, chet n g & m x u o n g " .
C h a n g m a y a i x a u so q u a d d i g i u a m u a l u l u t t h i
p h a i b u d c q u a n t a i t r d i n o i 6 g d c cay, c h d k h i
n u d e c a n m d i c o n o i c h d n cat. V a y n h u n g d a n 6
day rat can m a n , tan tien, t h u d n g ngay an rau
m u o i , b a t de m d c u a , d o m ca r i u t e p k i e m s d n g ,
n u d i c o n an hoc thanh t a i . C d n h i e u n g u d i xuat
c h u n g thanh dat. D i e n h i n h la D i n h T i e n H o a n g ,
Dinh
Dien,
Nguyen
Bac, T r i n h T u , L u u
Co,
T r i n h L d i . V i la ddng c h i e m trung nen d day cd
n h i e u d c n h d i n a y d a t r d t h a n h dac san. C a u ca:
Mudn
an cua roc dc
Dem
nhdi
con ma gd cho ngudi
ddng
chiem
N a y dc n h d i da c d t h e m dia c h i khac d d la nha
h a n g , k h a c h san d n g a y t h a n h p h d l d n , d c n h d i
l e n n g d i dac san. N g o a i dc n h d i , m a m t e p c u n g
n o i tie'ng t h o r n n g o n . N g a y t r u d c n g h e r i u t e p d
day rat phat t r i e n . M a c d u nghe nay vat va l a m ,
p h a i n g a m m i n h d u d i n u d e g i u a m u a ret m u d t
n h u n g c u n g tha'y h a y b d i t h u d n g c d c h o n g d u n
r i u , v o d a i tep ke c u n g t i n h . M a m tep d
day
c h i n h h i e u t e p r i u , d a n h c o n n e n m a m d d a u , vira
thorn,
vua
ngon
ngot
dam
da,
nhieu
noi
ua
chudng.
N g o a i dc n h d i va m a m tep n o i t i e n g G i a V i e n
19
c o n n o i t i e n g m o n ca r o T o n g T r u d n g v a c h a o
hen (co le do ngheo k h o , c h i d u gao n a u
chao
hoa n h u n g b u vao l a i co rudt va nude hen t h i
chao l a i ngot bo gan duoc n h u chao ga).
C o n v u n g n u i r h n g N h o Quan - dan c u thua
thdt, n h i e u dan tdc M u d n g , T a y sinh sdng. d day
c d cac san v a t q u y h i e m c u a r h n g C u e
cd
ruou
can
noi tieng, cd
Phuong,
nude khoang
Cue
Phuong dang duoc cong nghe hien dai k h a i thac.
N g o a i r a o N h o Q u a n c o n c d cac l o a i
mang
ddng va nhieu thit thu rhng quy h i e m .
- Vung
ddng
nam
cua N i n h B i n h la
huyen
K i m Son, m i e n b i e n . D a y la v u n g dat m d i , t r u
p h i i c d n h i e u t h u y , h a i san q u y . N g u d i K i m Son
m a n g dang dap t i n h each cua m i e n b i e n k h a r d .
H o chan chat, khoe m a n h , an c u n g k h o e . N h u n g
thanh nien cudng trang m a n h me, nguc n d go
g h e n h u da t a n g . N g u o c l a i , p h u n u K i m S o n c d
n h i e u c d g a i nude da t r a n g ngan m e m m a i , c d
d d i m a t m o m a n g , sau t h a m h a o h a o g u o n g m a t
dhc me M a r i a va cd g i o n g n d i vang t r o n g n h u
tieng c h u d n g ngan cua nha t h d x u D a o .
K i m S o n c d n h i e u dac san b i e n , t h d n g d u n g l a
c u a , ca b i e n . D a c b i e t m d n c h a r u o i l a m i e n g ,
m d n b u n m o c Q u a n g T h i e n . R u o u K i m S o n rat
20
noi tieng khong chi 6 trong tinh ma con noi tieng
k h a p ba m i e n (Bac, T r u n g , N a m ) . N g o a i ra d day
c o n c o t h d i q u e n an v a d a i k h a c h b a n g m o n g o i .
G o i t o r n , g o i ca, n h a t l a g o i ca n h e c h : ca t u o i ,
l a m sach, danh vay, bo x i r o n g , g o i la sung, la loc
vhng, gom
ca,
giam, rau
thorn, co h u o n g
vi
r i e n g , m a t , b o r a t an t u o n g .
- Vung
nam
N i n h B i n h giap tinh Thanh Hoa,
bao g o m t h i x a Tam D i e p va m o t phan
huyen
Y e n M o . T h i xa Tam D i e p m d i duoc thanh
lap
1 9 8 2 . C o n Y e n M o l a v u n g dat c o . 6 d a y c o d i
c h i M a n Bac c o g i a t r i k h a o co h o c c u a q u d c g i a .
N h a n d a n n o i d a y v d n c d t r u y e n t h d n g c a n c u lao
d d n g va rat h i e u hoc, c d lang van hoa N d n K h e
va lang K h o a Bang C d i T r i thuoc dien n d i tieng
nhat t i n h , v d i n h i l u danh nhan van hoa,
khoa
bang nhu: N i n h D i c h (tien si), N i n h Dat (Hoang
Giap), N g u y d n The (quan cong)...
D a c san n o i t i e n g n o i d a y c d n e m Y e n M a c ,
lac n h a n Y e n N h a n v a b u n m o c N d n K h e ( Y e n
T h ) . R i e n g t h i x a T a m D i e p l a v u n g dat m d i d u o c
k h a i p h a , m d m a n g n h u n g c u n g da c h o n h i e u san
pham cd gia t r i xuat khau n h u dua D d n g Giao,
v a i , n h a n , na d a i c u a cac t r a n g t r a i v a n h a v u d n ,
c d nha m a y d o h o p hoa qua kha h i e n dai.
21
Dac biet d day con liru t r u y e n cau tuc n g h :
Khon
Dai
Me
udng
udng
che
Trai
che Me (thuoc
bao khong
nghe
udng
Nho
Quan)
che Bong
Lang.
N e u ai ve T a m D i e p , ghe Q u a n Chao, den D a u
t h u d n g thuc bat nude che x a n h Ba Trai thudc x a
Q u a n g Son t h i x a T a m D i e p t h a y n g u d i m a t m e ,
thanh thoat, nhe n h d m nhanh c h o n g n h u cd than
duoc. C d le dat d a i d day t h i c h
hop v d i viec
t r o n g che. Che k h d T a m D i e p n g o n nhat t i n h c d
gia t r i xuat k h a u cao.
- Vung
trung
tam
N i n h B i n h la v u n g ddng
bang chau tho, g d m t h i xa N i n h B i n h va m o t
phan huyen H o a L u , c h i each H a N d i c d tren 90
cay sd l a i gan ke v d i C d d d H o a L u , dat T r a n g
A n x u a n e n d a n d v u n g n a y c d n h u n g n e t g i day,
nhat la p h o n g each a m t h u c i t n h i e u d a n g
dap
ngudi thu dd. B d i "dau khong thanh lich, cung
n g u d i T r a n g A n " . T h x u a d d a y d a c d b a i ca ve
m o t le c u d i t u d n g t u o n g m a n h a n dan N i n h B i n h
cung gdp mat.
D o y e u t d d i a l y , l i c h s u x a h d i , v a n h o a tac
d d n g , chac c h d n p h o n g each a m t h u c n o i nay vua
cd y e u t d dan da v u a c d y e u t d t h a n h l i c h . B i e u
h i e n r d nhat la p h o n g each an u d n g , c d ban d xa
22
N i n h T h a n h cu, dien h i n h la t h o n Phuc A m nay
thuoc t r u n g tam t h i xa N i n h B i n h . Trudc day va
b a y g i d so v d i cac n o i , c d b a n d u o c l a m k h a
t u o m tat, t h u d n g c d bat d i a c o , d u a son v d i cac
mdn gid, nem ninh moc kha phong phii, ngon
mieng. A n xong cd trang m i e n g bang banh trai;
m d i m o c c u n g rat can t r o n g , c u n g k i n h .
C o n n g u d i d day cd p h o n g each am thuc rat
da
dang
nhung
net
chung
la kha
khanh
an.
N h u n g h a n g an k e m c h a t l u o n g p h u c v u , t h i e u
tinh van hoa, tham m y thudng thua khach
va
nguoc l a i .
N d i v6 dac san, d d a y k h a p h o n g p h u , n h u n g
n o i bat v a n l a m d n c o m c h a y d d c d a o . N h a h a n g
H u o n g M a i tren dudng Tran H u n g Dao cd hang
t r a m k h a c h d e n an c o m c h a y h a n g n g a y .
D a c san m i e n l u o n c u n g n o i t i e n g k h o n g k e m .
M d i n g a y m d i c h a h a n g ba n g u d i c o n c u a
ba
P h a n c d s d k h a c h d e n an s a n g h a n g t r a m n g u d i .
D a c san t a i de d d a y c u n g r a t t h i n h h a n h . C d
hang true hang ddng khach. Dac biet M a Y e n
Son q u a n d k h u din
D i n h m d i ngay tiep ddn
hang t r a m k h a c h d u l j c h . Chang r d t h bao g i d d
d a y da l u u h a n h c a u ca m a n d i d u n g c u n g r a t
d a n da:
23
Tdi
de chdm
vdi tuong
An vdo mdi thd'y bifng
Ngudi
Ngdy
ai, ngudi
a ddng
gung
bung
mau
de
ve
mai ta lai tdi de, tuong
gitng
D a n d d a y v o n da p h a n l a d o cac h u y e n t h i d i
c u t d i nen ho mang theo n h u n g phong each am
thuc cua dia p h u o n g m i n h v i the t u n h i e n h i n h
thanh su da dang t r o n g v a n hoa a m thuc. N g o a i
r a t h i x a N i n h B i n h c o n r a t n h i e u cac q u a n a m
t h u c m a n g t e n cac t i n h t h a n h k h a c n h u : p h d H u e ,
p h d H a N d i , pho N a m D i n h . Phong each a m thuc
p h a t a p p h o n g p h u d d a y l a m o t t h u c te n h u n g
k h o n g x d b d , v d l d i , c o b a n v a n g i u d u o c c a i net
thanh l i c h cua m o t t h i xa gan C d d d va t h u d d H a
Ndi.
B e n c a n h n h u n g d i n h c a o v e dac san, p h o n g
e a c h an u d n g c u a cac v u n g m i e n t h e h i e n t i n h
van hoa n h u n g cung con k h o n g i t n h u n g hien
t u o n g c h u a v a n h o a - g i d n g n h u t r o n g t h u n g gao
n e p t r a n g t h o r n v a n c o n n h u n g h a t san. 6 m o t s d
x a v e n b i e n c o n t o n t a i h u t u c n h u an c d g i a n h l a i
m o t p h a n de c u n g n h a u c h i a p h a n m a n g v e , c d
n o i n h i n c d de d a t t i e n m u n g . C d n o i c o n p h a n
biet d d i x u , l o a i k h a c h sang
hen, dan dng coi
thudng phu nu, khong ngdi cung m a m v d i phu
24
n u . L a i co n o i c o n c h e m to k h o man k h o n g biet
che b i e n . C o n n h i e u h i e n t u o n g l a n g p h i : t h u c an
de t h i r a m h a , v o t d i v a , c h u c t u n g d o ca xud'ng
d a t . . . c u n g l a m o t b i e u h i e n t h i e u v a n hoa ( t r o n g
k h i n h i e u n g u d i c o n p h a i c h u t r o n h a cua, l u o n g
thuc).
T u y N i n h B i n h co n h i e u dieu k i e n kha thuan
l o i n h u n g v i e c k h a i t h a c s u d u n g phat h u y cua
c o n n g u d i c o n c d n h u n g n a n che, n e n d a y v a n l a
m o t m i e n que n g h e o l a m l u . B i e u h i e n r d n h a t l a
s u a n d c u a d a n c h u n g rat d a m bac, t a n t i e n . H o
t h u d n g x u y 6 n an cac t h h san p h a m t u k i e m d u o c
n h u c u a , dc, ca, tep, r a u t a p t a n g , r a u l a n g , r a u
d i n , r a u c a i . X u a k i a i t k h i n g u d i dan c d t h i t
h o a c cac l o a i r a u q u a cao c a p m a an. B d i k h i d o
cac t h h t h u c p h a m n a y rat dat d o , k h a n h i e m , c h i
c d nha g i a u d thanh p h d m a y ra m d i cd t h u d n g
x u y e n . N h u n g gia d i n h n d n g dan n h i e u k h i nua
n a m m d i c d m o t l a n m u a d u o c m d I o n de d a n h
che b i e n t h h c a n .
T u y vay, b a n g s u c a n c u , sang tao, n g u d i N i n h
B i n h d a b i e t che b i e n n h u n g san p h a m c u a m i n h
d u d a n da, re t i e n n h u n g v a n rat n g o n l a n h v a
k h o n g k e m p h a n s a n g t r o n g . A i d a m bao an ca
k h o , r a u l u d c , c a n h s u d n g l a k h o n g sang t r o n g .
25
T r a i l a i n e u d u o c che b i e n ve s i n h , h i n h t h u c dep,
h a p k h a u v i , c o p h o n g e a c h an d e p t h i v a n l a
n h u n g m o n an k h o n g t h u a k e m dac
san.
V d i y nghia do, 6 day x i n duoc g i d i thieu mot
so m o n a n d a n d a h a y d u n g n h a t t r o n g d a n c h u n g
n h u cac m o n m u d i m a m , m o n k h o , m o n
canh,
dua chua... thudng thay d N i n h B i n h .
*
Ve cac mon mam mudi
N g u d i N i n h B i n h c u n g n h u n h i e u n g u d i dan
khac d d d n g b a n g Bac B d c d quan n i e m " L d i
chao cao h o n m a m c d " nen trudc k h i an t h u d n g
c d l d i c h a o m d i n g u d i c h u n g q u a n h de g i u p h e p
l i c h su. C h o d e n b a y g i d t h d i q u e n n a y v a n c o n
d u y t r i , la net dep v a n hoa trudc t i e n cua
am
thuc. N d i d u n g cua l d i chao l a i cung rat k h i e m
t o n , d £ t h u o n g . C d k h i m d i an c o m c d ca t h i t ,
hoac c d ban r d r a n g m a n g u d i ta v a n n d i rang:
" M d i c o m r a u m a m " . H o a c r u o u K i m Son ro
rang m a bao la: " X i n c u n g chen r u o u nhat"...
T r d l a i m d n an m a m m u d i , v d i n g u d i n d n g
d a n n g h e o x u a d N i n h B i n h l a m d n an c h u c o n g .
V e mudi cung nhieu m d n nhu mudi vung, mudi
lac, m u d i gach cua, t h a m c h i don g i a n c h i mot
26
thia m a m torn t r d n v d i hai thia m u d i la duoc m o n
m u d i m a m t o r n . Cac m o n m u o i n a y n o i c h u n g dt
l a m , de d u o c l a u , re t i e n v i n g u y e n l i e u c h i n h l a
m u o i m a n . C o l e c h i n h dac d i e m n a y m a
nhieu
gia d i n h c u n g to tien bao g i d c u n g co dia m u d i .
T r o n g s d cac l o a i m u d i , c d m u d i v h n g k h o n g
c h i pho bien, t i e n d u n g ma cd h u o n g v i thorn
n g o n rat hap dan, v i m lanh, vha bo m a thanh dam
dac b i e t c d v i t h o r n ha'p d i n . N e u r a n g r d i b d cd'i
g i a t h i h u o n g t h o r n c h a t ca n a m g i a n nha. C h i n h
b d i v a y c h o d e n b a y g i d c d n h i d u m d n an
cap, n h i l u n g u d i v a n c o n t h i c h an m u d i
cao
vhng,
c u n g c d the c o n d o c h u n h a n v a n n h d ve m o t t h d i
ngheo k h o c h i c d " g t m g cay m u d i
man".
G a n g u i v d i cac m d n m u d i l a cac m o n
mam.
D i e n h i n h l a m a m tep, m a m t o r n , m a m cay, m a m
cua,
mam
ca,
dan
tdc
Mudng
con
cd
mam
ngoe... M d n m a m , thanh phan chu yeu la ddng
vat, p h a n n h n § u l a t h u y san, t h u d n g b d t h i n h c h o
l e n m e n de t h d i g i a n t h i c h h o p l a an d u o c . Cac
m d n n a y k h i c h e b i e n p h a i c h u y k h a u ve s i n h ,
n g u d n n u d e s i i d u n g p h a i sach m d i t r a n h d u o c
mam
"uon",
mam
"thdi".
Cac
loai mam
nay
dung duoc dai ngay, cd nhieu chat dam, v i ngot,
thorn. M d n nude m a m duoc c o i la t i n h tuy
cua
27
m o n ca ( v i n g u y e n l i e u c h u y e u l a c a ) . N h i 6 u k h i
c h i co nhat m o n t r o n g m a m c o m , d o l a bat m a m
dung trong nhung ngay m u a g i d k h o n g ra dong.
k i e m t h u c an d u o c .
T r o n g cac m o n m a m d n o n g t h o n N i n h B i n h
t h u d n g x u y e n la m a m tep. D d n g c h i e m t r u n g G i a
V i d n c d rat n h i e u tep. D a n c d n g h e r i u . T h u d n g
thay c h o n g r i u v o d a i tep. C o n g viec t i e n hanh
v a o t h a n g m u d i , m u d i m o t r a t r e t m u d t v a t va,
dam n g u d i trong nude n h u n g ke c u n g rat v u i . M d
tep t u o i n h a y l e n r a o r a o , d u o c b a n t a y k h e o l e o
c u a cac m e , cac c h i ( m a t t a y ) l a m m a m se c h o
nhung
hu mam
vua ngot
vua
thorn. D d i vdi
nhung ngudi ndng dan quanh nam l a m l u mam
tep d d au chan
vao bat
c o m m d i trang
phau
t u d n g k h o n g c d g i d e p b a n g , t h o r n n g o n h a p dan
bang.
M a m t e p d u o c k h o v d i t h i t b a c h i t h i t a an t a m
HO A AM
T H l f C NINH
BINH
y u 5 t i
VU VAN LAU
V A N
H O f l
N I N H
A M
T H I / C
B I N H
NHA XUAT BAN V A N HOA DAN
Hd
Noi
2005
TOC
LCII G i d i T H I E U
au cudn
LJ (nhat
"Huang
Id hoc
hao
hung,
hoc
tap
va cudc
Lau
cho
ra ddi
Binh
".
Noi
that
dugc
vai niem
ton,
cdm
tam,
nghien
tung
y.
Qua
doi
thdi,
- mot
chua
thu
cdm
dam
khong
ban
doc
trudng)
don
nhdn
rat
bo ich
cho
ldn
cudn
sach
nay
"Vdn
cong
tdc
hod
nghien
qua
la tdc
loc
nhan
nghi
the
cua
anh,
thii'u
cong
bai,
noi
vang
Id ndi hit,
dugc
thi
gid dd viet
tung
tdc gid mudn
Vu
thuc
ctiu
say me, vai bao
chat
gid
dm
trinh
nhung
sach
dugc
cdc
song;
hung
gid noi"
gid la cudn
ngdm,
cudn
dieu
sinh
danh
la mot
khiim
dong
phu
tUng
vai chung
chi
Vdn
Ninh
chua
no
sun
cau,
ta
doi
dieu
ve cai su an
uong
de duy
tri
cudc
5
song,
de dam
sit ton
an,
tai
bao
vd phat
me cung
Nhitng
thudng
d day
no
da
hod
trong
noi,
trong
cay ", "udng
ranh
gidi
Thuy
ddt
ngoi
phan
an,
nhu:
nhieu
biet
la huang
chut
( "khong
mudn
gidi
cd
Lai
Bd
a cai
vdn,
vdi nhieu
linh
tudi
cu xUa dd day:
"an
"an
thuc
"cd
lai
da trdi
qua
vUc vd cuang
"co
van
vdi
que
com
v.v...
lai
la cua
ddn
hy",
ciia
ciia
Mac,
tdi
thu nghiem
Huang
bien,
rieng
ddt
la ngudi
vi cong
sdn
ciing
che
co
dac
Ninh
Cd
dd.
cung
cd
cudc
tdc,
ta
Non
chay
Nhung
each
hod "
chung
Yen
ke
la
huang
nem
Trudng,
vi ngudi
nhd
su la dac
Thanh,
nd
qua
", v.v...No
thieu
cd nhung
vi ciia
vdi khau
hod
cua
Phan,
thdng
van
nguon
udng
Co mdn
tam
ngudi
tu".
noi cung
hoc
6
gidng,
sit an udng
len
nhd
nhitng
cd rd Tong
mdn
Dd
ndi
hoi
hudng",
thuc
luon
noi
tuc
rugu
mien
hgp
xa
cdc
nude
Vdn.
Mai,
Binh,
trien
ndng
nhu
phu
mon
de Cd do,
dugc
biet
cung
dong
chi
trong
gid
nay
ciia
dm thuc"
"pham
nhitng
trien
khong
"Van
Tdc
sit phat
chet").
ma
vdi ke
cho
tdi
song
cung
cho
Id minh
linh
vUc van hod,
nay
tdi
vdn
nhung
dieu
nhung
dieu
Lai
hieu
hau
qua
nhitng
thay
trudc
vi nggt
ve cudc
nhung
thay
mai
khi doc
rung
md minh
dd biet
ve van hod
a Ninh
Binh,
gdc
ri
mdn
trang
day
an udng
sach
minh
cua
ciia
chua
no,
thitc,
bien
vdi huang
cho dung
mot
trudng
van
chinh
thodng
each
giao
di,
vien
chua
la mot
viet
ciia
ngudi
gidi
da
dm
thuc.
Lau,
thuc
tdi
lai
het
dugc
chua
nghi
biet
each
che
an udng
dac
vd
ddng
bao,
anh
cd mat
chi
vdn
rdi.
ndi",
tren
cd ldi
viet
thoang
doc
ngay
tudi
hang
phong
cd
the md
vd
chuc
vd dia phuong,
qudc.
cdc
cd
Chd
ten
a
ddm,
ngudi
nhung
toan
di
gid
hid
uang
day
Vu Vdn Lau
sang
nhd
bao
them
nhung
hoac
titng
ta dd biet
tap chi ciia Trung
dugc
sac
a day,
vi cdc mdn
cd sice cudn
dieu
them
thudng
nhuchua
su pham,
"Huang
rieng,
viet
minh.
trong
chid
nhung
bdi
que
cao ddng
gian
ciing
biet
trang
tdi dd
Vdn
thudng
chua
tren
sau
neu
Vu
la
nhdn
ngdm
ngon
Ld
cdm
vd suy
het cdc
ciia
nhat
nhiing
ddng,
den de thudng
sdn
song,
me
la ngudi
thuc
biet
Dieu
anh
nhung
td
cd bdi
nho
bao,
dd
thdi,
l
nhung
khong
giac
chi
dam
nghi
den
de ddt
hieu
biet
sach
khi em
cap
sot,
rat mong
sao
ich ddng
ra thi rong
con
dugc
Dau
hqn
ton
che,
elide
md
vai
chdn
va td't nhien
dugc
theo
de chung
ban
y tdi,
doc
day
ta bo chid
tdc gid
khoang
cdn
nhieu
ciing
co
gop
tu nhdn
trang
dieu
chua
nhung
thieu
y vd the td't
Id mot
Xin
trdn
trong
gidi
Nha viet kich AN VIET DAM
thieu
cudn
ban
cho.
sach
bd
vd
suy
it thi gid doc
ciing
la
200
ngdm.
8
trong
ma.
Vdn
de
it ngudi
doc!
P h a n
S A C
M A U
Q U E
I
H U O N G
9
I . V A I NET VE DIEU KIEN T U NHIEN, X A HOI V A
CON NGUOI CO LIEN Q U A N DEN V A N HOA A M
THUC C U A NINH BINH
T i n h N i n h B i n h o c u e n a m d o n g b a n g Bac B o ,
n o i t i e p g i a p g i h a Bac B d v d i T r u n g B o , c o d i e n
t i c h tir n h i e n k h o a n g
1.400 k m , p h i a bac
2
giap
t i n h H a N a m ; phia d o n g tay giap t i n h N a m D i n h ,
co d o n g song D a y la dia g i d i t u n h i e n ; phia tay
n a m g i a p t i n h T h a n h H o a , c o d a y n u i da T a m
D i e p c h a y t h e o h u d n g t a y bac - d o n g n a m l a d i a
g i 6 i ; p h i a t a y bac g i a p t i n h H o a B i n h ; p h i a d o n g
n a m g i a p v i n h Bac B o , c o h o n 15 k m b d b i e n .
D i a h i n h c o t h e p h a n c h i a t h e o dac d i e m k h a c
n h a u : p h i a t a y v a t a y bac l a v u n g d o i n i i i ,
co
n h i r n g d a y n u i da v o i an c h h a n h i e u h a n g d o n g
k y t h u . N o i tieng co k h u r h n g n g u y e n sinh quoc
gia Cue P h u o n g thuoc h u y e n N h o Q u a n v d i cay
C h o ngan n a m va D o n g N g u d i X u a c u n g n h i e u
d o n g , thuc vat q u y h i e m khac. D a y c o n la v u n g
dat t r o n g d u o c n h i e u l o a i c a y c o n g n g h i e p n h u :
t h u o c l a , ca p h e , l a c . . . c a y an q u a (dura, c a m ,
q u y t , n h a n , v a i , na, c h u d i . . . ) v a p h a t t r i e n
n u d i ( n h u ; t r a u , b d , I o n , de ( s o n d u o n g ) ,
chan
gia
c a m . . . ) . Phia d d n g va d d n g n a m cua t i n h la v u n g
d o n g bang m a u m o t r d n g n h i e u lua nude va hoa
11
m a u n h u n g o , k h o a i , san, l a c , d 6 . R i e n g
vung
v e n b i e n ( K i m S o n ) h a n g n a m d u o c p h u sa b o i
d a p t i e n ra b i e n t h 8 0 - 1 0 0 m . 6 v u n g n a y n g h e
t r 6 n g lua, t r 6 n g c d i , n u d i t r o n g , d a n h bat
thuy
h a i san r a t p h a t t r i e n . H i e n n a y l a v u n g n u o i t o r n
su x u a t k h a u n h i e u t i e m n a n g v a t r i e n v o n g c u a
tinh.
Ninh
B i n h co n h i e u
song: song Day,
H o a n g L o n g , s o n g V a c rat t h u a n
t u d i t i e u , phat t r i e n
nong nghiep,
song
l o i cho
nuoi
viec
trong
d a n h bat t h u y san. C u n g v d i he t h o n g g i a o t h o n g
d u d n g t h u y n o i d i a t i n h , N i n h B i n h c o q u o c 16
1 A , q u o c 16 10 v a cac d u d n g l i e n t i n h t a o
nen
d i e m g i a o t h o n g q u a n t r o n g de p h a t t r i e n k i n h te
x a h o i , an n i n h , q u d c p h o n g v a g i a o l u u v a n hoa
g i u a ba m i e n B a c - T r u n g - N a m v a m i e n x u d i v d i
mien nguoc.
D o dac d i e m v i t r i , c a u t a o d i a h i n h , N i n h
B i n h vua cd yeu t d co con l u u l a i , vua cd nhieu
y e u t d m d i d a n g h i n h t h a n h , p h a t t r i e n , t a o nen
n h i e u c a n h q u a n k y t h u . K h u v u c n u i d a v d i sat
trung tam thi xa N i n h B i n h duoc x e m nhu " V i n h
Ha L o n g can". Giua t h i xa cd n u i N g o c M y Nhan
( C a n h D i e u ) , n u i T h u y ( N o n N u d e ) c d tac h a n g
t r a m b a i t h o c u a cac d a n h n h a n q u a n h i e u t r i e u
12
dai. Cach
do k h o n g xa (chua
day
10 k m )
thang canh Tam Cdc - B i c h D o n g thuoc
co
huyen
Hoa L u , m o t trong nhung k y quan thien nhien
h i e m c o : " N a m t h i e n de n h i d o n g " , v d i m o t v u n g
son t h u y h u u t i n h . D a c b i e t t r e n dat H o a L u c o
q u a n the d i t i c h l i c h s u v a n h o a D i n h - L e v d i
n h u n g d a u an l i c h s u co g i a t r i q u o c g i a , g a n v d i
3 d d i vua D i n h , L e , L y v d i su h i n h thanh va phat
trien
cua qudc gia phong k i e n dau tien
mang
q u d c d a n h " D a i C o V i e t " . N g o a i r a t r e n dat G i a
V i 6 n - m o t h u y e n v u n g c h i e m t r u n g nhat t i n h cd
thang canh D i c h L o n g , sudi K e n h Ga va k h u du
l i c h V a n L o n g n o i t i e n g . T r e n dat K i m Son c d
N h a t h d da Phat D i e m l a c o n g t r i n h k i e n t r u e doc
dao
su
ket
hop
hai
hoa
giua
kien
true
Tay
p h u o n g va D d n g p h u o n g . . .
V u n g dat N i n h B i n h t h x a x u a da c d n g u d i
V i e t co c u t r u - ket qua n g h i e n c h u khao co v u n g
M a n Bac ( Y e n M d ) da c h o ta b i e t r d h o n d i e u d d .
T i n h d e n 1999 ( t h e o n i e n g i a m t h d n g k e 2 0 0 2
cua Cue T h d n g ke N i n h B i n h ) , dan sd N i n h B i n h
cd 909.038 n g u d i , phan
bd khong
dong
deu.
D d n g nhat la t h i xa N i n h B i n h : 5.397 n g u d i / k m ,
2
sau d d l a h u y e n Y e n M d v a K i m Son c d t r e n 8 0 0
n g u d i / k m . T h u a dan nhat la h u y e n N h o Quan cd
2
13
314 n g u d i / k m . M a t do t r u n g b i n h cua t i n h la
2
657 n g u d i / k m . Cung g i d n g n h u n h i e u v u n g khac
2
d d o n g b a n g Bac B d c u d a n t r o n g t i n h t h u d n g c u
tru theo don v i thdn (lang), xa truyen thdng.
T u y l a t i n h k h o n g l d n ( c d 8 h u y e n t h i , 145 x a ,
phudng, t h i tran) nhung cd n h i e u dan tdc
anh
em. N h i e u nhat la n g u d i K i n h , tren 86 van n g u d i
( t r e n 9 8 % ) - sau d d l a n g u d i M u d n g , n g u d i T a y ,
it nhat la Giay, C o T u , G f c - T r i e n g . . .
V e t o n g i a o : t r o n g t i n h s d n g u d i t h e o d a o Phat
la
37343,
sd
ngudi
theo
dao
Thien
Chua
la
1 3 0 . 9 4 6 , s d n g u d i t h e o cac t o n g i a o k h a c l a 193,
s d n g u d i k h o n g t o n g i a o l a 7 1 4 . 9 6 3 . K i m Son l a
h u y e n c d sd dan theo dao T h i e n C h u a d d n g nhat
la 69.177 n g u d i - ty le h i e n nay la 4 3 % .
N h a n dan N i n h B i n h d u t h e o l u o n g hay theo
giao, d u d m i e n n u i , dong bang hay m i e n bien
nhin chung
deu cd l o n g nhan
ai, cd van
hoa
t r o n g s i n h hoat, Ung xir, c d t i n h t h a n lao d d n g
can c u va sang tao.
N i n h B i n h c d n h i e u le h d i ( n h u le h d i
din
D i n h L e , le h d i den T h a i V i va n h i e u nghe thu
c o n g m y n g h e l a u d d i n o i t i e n g . Tu* c a y c o i c i i a
m i e n v e n b i e n K i m Son, qua b a n tay k h e o leo
cua con n g u d i , c o i da t r d thanh n h i e u mat hang
14
dep,
da
dang,
phong
phu,
tien dung;
khong
n h i i n g phuc v u cho t h i t r u d n g t r o n g nude ma con
l a t h h h a n g h o a d u o c n u d e n g o a i ua c h u d n g .
N g h e k h a i t h a c v a t r a m t r o da c i i a N i n h V a n ,
nghe theu ren d thdn V a n L a m xa N i n h H a i ,
n g h e m d c cua xa N i n h P h o n g (deu cua
huyen
H o a L u ) la n h u n g nghe t r u y e n t h d n g va ngay nay
dang duoc phat h u y m a n h me, m a n g d a m phong
e a c h , t h a m m y d a n t d c , c d sac t h a i r i e n g c u a d i a
p h u o n g , t h e h i e n r d s u c a n m a n t i n h te, g i a u t i n h
n h a n van va k h a nang sang tao cua n g u d i lao
ddng. N g a n h nghe thu cong m y nghe trong nen
k i n h te m d h d m n a y c u a t i n h d a n g h u a h e n n h i e u
t r i e n v o n g , h o a n h i p b u d c c u n g k h u v u c va the'
gidi.
D u da phai t r a i qua n h i e u b i e n c d thang tram,
phai thay d o i ten g o i nhu: T r u d n g Y e n Phu, Chau
Dai Hoang, Thanh Hoa Ngoai Tran rdi Thanh
B i n h d e n N i n h B i n h t h i m a n h dat n g a y n a y v a n
n g a y c a n g t u o i dep, g i a u c d v a n m i n h h o n b d i
n g u d i dan n o i day v d n duoc t h i e n nhien uu dai,
l a i c d be d a y t r u y e n t h d n g l i c h sh v a n h o a va c d
b a n tay, k h d i dc cin
c u , d u n g c a m , d a y sang tao.
V d i n h u n g d i e u k i e n t u n h i e n , xa h d i va con
n g u d i n h u the n h a t d i n h N i n h B i n h se
nhanh
15
chong g i a u m a n h , nhan dan s d m thoat
ngheo,
tien t d i co d d i song vat chat va t i n h than n g a y
cang cao.
II. NHOlMG D A C S A N V A PHONG C A C H A M THUC
CUA NGUOI NINH BINH
1. D a c san v a p h o n g each c h u n g
V i e c an u d n g k h o n g c h i de d u o c n o n e c a i da
day ma con can duoc v u i l o n g , dep mat n g u d i
t r o n g c u d c v a ca n g u d i n g o a i c u d c . C a i l a m n e n
v u i l o n g , d e p m a t a'y p h a i c h a n g l a v a n h o a a m
thuc?
Cau tuc n g u " A n t r o n g n d i , n g o i t r o n g h u d n g "
ay l a n d i v e m o t n e t d e p , m o t k h i a c a n h c u t h e ve
van hoa a m thuc cua d n g cha.
M d i m o t dan tdc, m o t v u n g m i e n cd nen van
h o a k h a c n h a u t h i c u n g d a n d e n s u k h a c n h a u ve
p h o n g each
an u d n g : t h k h a u l u a c h o n
p h a m , c h e b i e n , b a y b i e n 16 n g h i v a e a c h
thuc
tien
h a n h . N g u d i t h e o d a o T h i e n C h u a t r u d c k h i an
g i o tay l a m dau, nhk§u n o i n g u d i V i e t t r u d c k h i
an u d n g c d chao m d i n g u d i cao t u o i va n g u d i
chung quanh. Phai chang day cung la net
dep
rieng rat van hoa t r o n g a m thuc?
N g u d i theo dao T h i e n Chua va nhan dan d
16
t i n h N i n h B i n h c u n g c o p h o n g t u c d o . Cu* d a n
N i n h B i n h 6 cue n a m d 6 n g b a n g Bac B o c h a c
c h a n c o c h i u a n h h u d n g t r u e t i e p v a sau sac
cua
v a n h o a a m t h u c p h u o n g Bac c h o n e n ta k h o n g
t h a y l a m l a n g u d i N i n h B i n h rat t h i c h an p h d H a
N d i , p h d N a m D i n h . T d i d e n , d m o t sd d u d n g
p h d d d n g due t h i xa N i n h B i n h , cd nhieu n g u d i ,
d d n g n h a t l a t h i e u n u n g d i an n g d n u d n g ,
de
l u d c , b u n d c . . . P h a i c h a n g c d net na na c a i t h u
an c h o i b a n t d i c u a n g u d i H a N d i ?
Cung
n h u n g u d i Bac,
nhi6u
ngud^.dS inh
B i n h t h a y k h o n g h o p k h a u v i l a m k l i an p h d Sai
G d n h o a c an m o t s d m d n c d t r a nhipu^iuotJg d t ,
t d i , d u d n g c u a m i e n T r u n g va N a m E d . ^ a l t k lac
n g u d i N i n h B i n h c u n g rat c h i u k h d an p u J r l g
hur
m a n m d i n h u t e p k h d , ca k h d cua m r d n . t r u n g
Tuy
vay, k h o n g
phai
l u c nao
khau
vi
cua
n g u d i N i n h B i n h c u n g c h i u anh h u d n g t h ben
n g o a i m a v a n c d n h u n g net r i e n g ddc dao. C h i n h
cai ddc dao, ddc lap l a m nen ban l i n h vung vang,
p h o n g each s i n h hoat van hoa ciia m d i n g u d i .
T u o n g t r u y e n D i n h T i e n H o a n g la v i H o a n g
de d a u t i e n c u a n u d e D a i C d V i e t c d s d t h i c h an
long
Ion tiet canh.
M d i lan
thang
tran,
dng
t h u d n g c u n g t u d n g si t h u d n g t h i c m d n an rat
2-VHAT
17
q u e n t h u o c d a n d a nay. N e u l a s u t h a t t h i d a y
p h a i c h a n g l a m o t net d e p ve ca t i n h , l a m o t
t r o n g n h u n g b i e u h i e n d u c h i l a c h i tie't n h o ve
a m t h u c c u a m o t H o a n g de x u a t t h a n t u c h u be
chan trau tren dong n o i .
B a n ve v a n h o a a m t h u c c u n g n h u n g u d i ta t a p
b o i g i u a b i e n ca. N o l a l i n h v u c v o c u n g
phong
p h u , da d a n g v a sau r o n g . 6 d a y n g u d i v i e t c h i
x i n ghi lai nhung cam nhan ban dau chu
quan
c u a m i n h ve m o t s d k h i a c a n h t r o n g p h o n g e a c h
a m thuc cua n g u d i N i n h B i n h . T h d n g qua
viec
g i d i t h i e u so l u o c m o t sd m d n an d a n da m a nay
cd the
da t r d t h a n h
N h u n g m d n an dan
thudng
nhat cua
dac
san
da n a y
sd d d n g
cua
dia
la nhung
phuong.
mdn
la n g u d i b i n h
an
dan,
n g u d i lao d d n g o N i n h B i n h .
2. D a c san v a p h o n g e a c h v u n g m i e n
X i n d u o c d i e m q u a v a i n e t v 6 m o t s d m d n an
dac san v a p h o n g e a c h a m t h u c c u a t u n g v u n g
mien.
- Vung
tay
bde
cua N i n h B i n h : day la vung
c h i e m t r u n g va r u n g n u i cua h a i h u y e n cd t h lau
d d i , d d l a G i a V i e n va N h o Q u a n . D a t G i a V i 6 n
c d x a G i a T r u n g sau t r u n g nha't h u y e n c d d d cao
d u d i m a t n u d e b i e n 0,3 m , l a n o i " c h i e m
18
khe,
m u a t h d i " , " s d n g n g a m da, chet n g & m x u o n g " .
C h a n g m a y a i x a u so q u a d d i g i u a m u a l u l u t t h i
p h a i b u d c q u a n t a i t r d i n o i 6 g d c cay, c h d k h i
n u d e c a n m d i c o n o i c h d n cat. V a y n h u n g d a n 6
day rat can m a n , tan tien, t h u d n g ngay an rau
m u o i , b a t de m d c u a , d o m ca r i u t e p k i e m s d n g ,
n u d i c o n an hoc thanh t a i . C d n h i e u n g u d i xuat
c h u n g thanh dat. D i e n h i n h la D i n h T i e n H o a n g ,
Dinh
Dien,
Nguyen
Bac, T r i n h T u , L u u
Co,
T r i n h L d i . V i la ddng c h i e m trung nen d day cd
n h i e u d c n h d i n a y d a t r d t h a n h dac san. C a u ca:
Mudn
an cua roc dc
Dem
nhdi
con ma gd cho ngudi
ddng
chiem
N a y dc n h d i da c d t h e m dia c h i khac d d la nha
h a n g , k h a c h san d n g a y t h a n h p h d l d n , d c n h d i
l e n n g d i dac san. N g o a i dc n h d i , m a m t e p c u n g
n o i tie'ng t h o r n n g o n . N g a y t r u d c n g h e r i u t e p d
day rat phat t r i e n . M a c d u nghe nay vat va l a m ,
p h a i n g a m m i n h d u d i n u d e g i u a m u a ret m u d t
n h u n g c u n g tha'y h a y b d i t h u d n g c d c h o n g d u n
r i u , v o d a i tep ke c u n g t i n h . M a m tep d
day
c h i n h h i e u t e p r i u , d a n h c o n n e n m a m d d a u , vira
thorn,
vua
ngon
ngot
dam
da,
nhieu
noi
ua
chudng.
N g o a i dc n h d i va m a m tep n o i t i e n g G i a V i e n
19
c o n n o i t i e n g m o n ca r o T o n g T r u d n g v a c h a o
hen (co le do ngheo k h o , c h i d u gao n a u
chao
hoa n h u n g b u vao l a i co rudt va nude hen t h i
chao l a i ngot bo gan duoc n h u chao ga).
C o n v u n g n u i r h n g N h o Quan - dan c u thua
thdt, n h i e u dan tdc M u d n g , T a y sinh sdng. d day
c d cac san v a t q u y h i e m c u a r h n g C u e
cd
ruou
can
noi tieng, cd
Phuong,
nude khoang
Cue
Phuong dang duoc cong nghe hien dai k h a i thac.
N g o a i r a o N h o Q u a n c o n c d cac l o a i
mang
ddng va nhieu thit thu rhng quy h i e m .
- Vung
ddng
nam
cua N i n h B i n h la
huyen
K i m Son, m i e n b i e n . D a y la v u n g dat m d i , t r u
p h i i c d n h i e u t h u y , h a i san q u y . N g u d i K i m Son
m a n g dang dap t i n h each cua m i e n b i e n k h a r d .
H o chan chat, khoe m a n h , an c u n g k h o e . N h u n g
thanh nien cudng trang m a n h me, nguc n d go
g h e n h u da t a n g . N g u o c l a i , p h u n u K i m S o n c d
n h i e u c d g a i nude da t r a n g ngan m e m m a i , c d
d d i m a t m o m a n g , sau t h a m h a o h a o g u o n g m a t
dhc me M a r i a va cd g i o n g n d i vang t r o n g n h u
tieng c h u d n g ngan cua nha t h d x u D a o .
K i m S o n c d n h i e u dac san b i e n , t h d n g d u n g l a
c u a , ca b i e n . D a c b i e t m d n c h a r u o i l a m i e n g ,
m d n b u n m o c Q u a n g T h i e n . R u o u K i m S o n rat
20
noi tieng khong chi 6 trong tinh ma con noi tieng
k h a p ba m i e n (Bac, T r u n g , N a m ) . N g o a i ra d day
c o n c o t h d i q u e n an v a d a i k h a c h b a n g m o n g o i .
G o i t o r n , g o i ca, n h a t l a g o i ca n h e c h : ca t u o i ,
l a m sach, danh vay, bo x i r o n g , g o i la sung, la loc
vhng, gom
ca,
giam, rau
thorn, co h u o n g
vi
r i e n g , m a t , b o r a t an t u o n g .
- Vung
nam
N i n h B i n h giap tinh Thanh Hoa,
bao g o m t h i x a Tam D i e p va m o t phan
huyen
Y e n M o . T h i xa Tam D i e p m d i duoc thanh
lap
1 9 8 2 . C o n Y e n M o l a v u n g dat c o . 6 d a y c o d i
c h i M a n Bac c o g i a t r i k h a o co h o c c u a q u d c g i a .
N h a n d a n n o i d a y v d n c d t r u y e n t h d n g c a n c u lao
d d n g va rat h i e u hoc, c d lang van hoa N d n K h e
va lang K h o a Bang C d i T r i thuoc dien n d i tieng
nhat t i n h , v d i n h i l u danh nhan van hoa,
khoa
bang nhu: N i n h D i c h (tien si), N i n h Dat (Hoang
Giap), N g u y d n The (quan cong)...
D a c san n o i t i e n g n o i d a y c d n e m Y e n M a c ,
lac n h a n Y e n N h a n v a b u n m o c N d n K h e ( Y e n
T h ) . R i e n g t h i x a T a m D i e p l a v u n g dat m d i d u o c
k h a i p h a , m d m a n g n h u n g c u n g da c h o n h i e u san
pham cd gia t r i xuat khau n h u dua D d n g Giao,
v a i , n h a n , na d a i c u a cac t r a n g t r a i v a n h a v u d n ,
c d nha m a y d o h o p hoa qua kha h i e n dai.
21
Dac biet d day con liru t r u y e n cau tuc n g h :
Khon
Dai
Me
udng
udng
che
Trai
che Me (thuoc
bao khong
nghe
udng
Nho
Quan)
che Bong
Lang.
N e u ai ve T a m D i e p , ghe Q u a n Chao, den D a u
t h u d n g thuc bat nude che x a n h Ba Trai thudc x a
Q u a n g Son t h i x a T a m D i e p t h a y n g u d i m a t m e ,
thanh thoat, nhe n h d m nhanh c h o n g n h u cd than
duoc. C d le dat d a i d day t h i c h
hop v d i viec
t r o n g che. Che k h d T a m D i e p n g o n nhat t i n h c d
gia t r i xuat k h a u cao.
- Vung
trung
tam
N i n h B i n h la v u n g ddng
bang chau tho, g d m t h i xa N i n h B i n h va m o t
phan huyen H o a L u , c h i each H a N d i c d tren 90
cay sd l a i gan ke v d i C d d d H o a L u , dat T r a n g
A n x u a n e n d a n d v u n g n a y c d n h u n g n e t g i day,
nhat la p h o n g each a m t h u c i t n h i e u d a n g
dap
ngudi thu dd. B d i "dau khong thanh lich, cung
n g u d i T r a n g A n " . T h x u a d d a y d a c d b a i ca ve
m o t le c u d i t u d n g t u o n g m a n h a n dan N i n h B i n h
cung gdp mat.
D o y e u t d d i a l y , l i c h s u x a h d i , v a n h o a tac
d d n g , chac c h d n p h o n g each a m t h u c n o i nay vua
cd y e u t d dan da v u a c d y e u t d t h a n h l i c h . B i e u
h i e n r d nhat la p h o n g each an u d n g , c d ban d xa
22
N i n h T h a n h cu, dien h i n h la t h o n Phuc A m nay
thuoc t r u n g tam t h i xa N i n h B i n h . Trudc day va
b a y g i d so v d i cac n o i , c d b a n d u o c l a m k h a
t u o m tat, t h u d n g c d bat d i a c o , d u a son v d i cac
mdn gid, nem ninh moc kha phong phii, ngon
mieng. A n xong cd trang m i e n g bang banh trai;
m d i m o c c u n g rat can t r o n g , c u n g k i n h .
C o n n g u d i d day cd p h o n g each am thuc rat
da
dang
nhung
net
chung
la kha
khanh
an.
N h u n g h a n g an k e m c h a t l u o n g p h u c v u , t h i e u
tinh van hoa, tham m y thudng thua khach
va
nguoc l a i .
N d i v6 dac san, d d a y k h a p h o n g p h u , n h u n g
n o i bat v a n l a m d n c o m c h a y d d c d a o . N h a h a n g
H u o n g M a i tren dudng Tran H u n g Dao cd hang
t r a m k h a c h d e n an c o m c h a y h a n g n g a y .
D a c san m i e n l u o n c u n g n o i t i e n g k h o n g k e m .
M d i n g a y m d i c h a h a n g ba n g u d i c o n c u a
ba
P h a n c d s d k h a c h d e n an s a n g h a n g t r a m n g u d i .
D a c san t a i de d d a y c u n g r a t t h i n h h a n h . C d
hang true hang ddng khach. Dac biet M a Y e n
Son q u a n d k h u din
D i n h m d i ngay tiep ddn
hang t r a m k h a c h d u l j c h . Chang r d t h bao g i d d
d a y da l u u h a n h c a u ca m a n d i d u n g c u n g r a t
d a n da:
23
Tdi
de chdm
vdi tuong
An vdo mdi thd'y bifng
Ngudi
Ngdy
ai, ngudi
a ddng
gung
bung
mau
de
ve
mai ta lai tdi de, tuong
gitng
D a n d d a y v o n da p h a n l a d o cac h u y e n t h i d i
c u t d i nen ho mang theo n h u n g phong each am
thuc cua dia p h u o n g m i n h v i the t u n h i e n h i n h
thanh su da dang t r o n g v a n hoa a m thuc. N g o a i
r a t h i x a N i n h B i n h c o n r a t n h i e u cac q u a n a m
t h u c m a n g t e n cac t i n h t h a n h k h a c n h u : p h d H u e ,
p h d H a N d i , pho N a m D i n h . Phong each a m thuc
p h a t a p p h o n g p h u d d a y l a m o t t h u c te n h u n g
k h o n g x d b d , v d l d i , c o b a n v a n g i u d u o c c a i net
thanh l i c h cua m o t t h i xa gan C d d d va t h u d d H a
Ndi.
B e n c a n h n h u n g d i n h c a o v e dac san, p h o n g
e a c h an u d n g c u a cac v u n g m i e n t h e h i e n t i n h
van hoa n h u n g cung con k h o n g i t n h u n g hien
t u o n g c h u a v a n h o a - g i d n g n h u t r o n g t h u n g gao
n e p t r a n g t h o r n v a n c o n n h u n g h a t san. 6 m o t s d
x a v e n b i e n c o n t o n t a i h u t u c n h u an c d g i a n h l a i
m o t p h a n de c u n g n h a u c h i a p h a n m a n g v e , c d
n o i n h i n c d de d a t t i e n m u n g . C d n o i c o n p h a n
biet d d i x u , l o a i k h a c h sang
hen, dan dng coi
thudng phu nu, khong ngdi cung m a m v d i phu
24
n u . L a i co n o i c o n c h e m to k h o man k h o n g biet
che b i e n . C o n n h i e u h i e n t u o n g l a n g p h i : t h u c an
de t h i r a m h a , v o t d i v a , c h u c t u n g d o ca xud'ng
d a t . . . c u n g l a m o t b i e u h i e n t h i e u v a n hoa ( t r o n g
k h i n h i e u n g u d i c o n p h a i c h u t r o n h a cua, l u o n g
thuc).
T u y N i n h B i n h co n h i e u dieu k i e n kha thuan
l o i n h u n g v i e c k h a i t h a c s u d u n g phat h u y cua
c o n n g u d i c o n c d n h u n g n a n che, n e n d a y v a n l a
m o t m i e n que n g h e o l a m l u . B i e u h i e n r d n h a t l a
s u a n d c u a d a n c h u n g rat d a m bac, t a n t i e n . H o
t h u d n g x u y 6 n an cac t h h san p h a m t u k i e m d u o c
n h u c u a , dc, ca, tep, r a u t a p t a n g , r a u l a n g , r a u
d i n , r a u c a i . X u a k i a i t k h i n g u d i dan c d t h i t
h o a c cac l o a i r a u q u a cao c a p m a an. B d i k h i d o
cac t h h t h u c p h a m n a y rat dat d o , k h a n h i e m , c h i
c d nha g i a u d thanh p h d m a y ra m d i cd t h u d n g
x u y e n . N h u n g gia d i n h n d n g dan n h i e u k h i nua
n a m m d i c d m o t l a n m u a d u o c m d I o n de d a n h
che b i e n t h h c a n .
T u y vay, b a n g s u c a n c u , sang tao, n g u d i N i n h
B i n h d a b i e t che b i e n n h u n g san p h a m c u a m i n h
d u d a n da, re t i e n n h u n g v a n rat n g o n l a n h v a
k h o n g k e m p h a n s a n g t r o n g . A i d a m bao an ca
k h o , r a u l u d c , c a n h s u d n g l a k h o n g sang t r o n g .
25
T r a i l a i n e u d u o c che b i e n ve s i n h , h i n h t h u c dep,
h a p k h a u v i , c o p h o n g e a c h an d e p t h i v a n l a
n h u n g m o n an k h o n g t h u a k e m dac
san.
V d i y nghia do, 6 day x i n duoc g i d i thieu mot
so m o n a n d a n d a h a y d u n g n h a t t r o n g d a n c h u n g
n h u cac m o n m u d i m a m , m o n k h o , m o n
canh,
dua chua... thudng thay d N i n h B i n h .
*
Ve cac mon mam mudi
N g u d i N i n h B i n h c u n g n h u n h i e u n g u d i dan
khac d d d n g b a n g Bac B d c d quan n i e m " L d i
chao cao h o n m a m c d " nen trudc k h i an t h u d n g
c d l d i c h a o m d i n g u d i c h u n g q u a n h de g i u p h e p
l i c h su. C h o d e n b a y g i d t h d i q u e n n a y v a n c o n
d u y t r i , la net dep v a n hoa trudc t i e n cua
am
thuc. N d i d u n g cua l d i chao l a i cung rat k h i e m
t o n , d £ t h u o n g . C d k h i m d i an c o m c d ca t h i t ,
hoac c d ban r d r a n g m a n g u d i ta v a n n d i rang:
" M d i c o m r a u m a m " . H o a c r u o u K i m Son ro
rang m a bao la: " X i n c u n g chen r u o u nhat"...
T r d l a i m d n an m a m m u d i , v d i n g u d i n d n g
d a n n g h e o x u a d N i n h B i n h l a m d n an c h u c o n g .
V e mudi cung nhieu m d n nhu mudi vung, mudi
lac, m u d i gach cua, t h a m c h i don g i a n c h i mot
26
thia m a m torn t r d n v d i hai thia m u d i la duoc m o n
m u d i m a m t o r n . Cac m o n m u o i n a y n o i c h u n g dt
l a m , de d u o c l a u , re t i e n v i n g u y e n l i e u c h i n h l a
m u o i m a n . C o l e c h i n h dac d i e m n a y m a
nhieu
gia d i n h c u n g to tien bao g i d c u n g co dia m u d i .
T r o n g s d cac l o a i m u d i , c d m u d i v h n g k h o n g
c h i pho bien, t i e n d u n g ma cd h u o n g v i thorn
n g o n rat hap dan, v i m lanh, vha bo m a thanh dam
dac b i e t c d v i t h o r n ha'p d i n . N e u r a n g r d i b d cd'i
g i a t h i h u o n g t h o r n c h a t ca n a m g i a n nha. C h i n h
b d i v a y c h o d e n b a y g i d c d n h i d u m d n an
cap, n h i l u n g u d i v a n c o n t h i c h an m u d i
cao
vhng,
c u n g c d the c o n d o c h u n h a n v a n n h d ve m o t t h d i
ngheo k h o c h i c d " g t m g cay m u d i
man".
G a n g u i v d i cac m d n m u d i l a cac m o n
mam.
D i e n h i n h l a m a m tep, m a m t o r n , m a m cay, m a m
cua,
mam
ca,
dan
tdc
Mudng
con
cd
mam
ngoe... M d n m a m , thanh phan chu yeu la ddng
vat, p h a n n h n § u l a t h u y san, t h u d n g b d t h i n h c h o
l e n m e n de t h d i g i a n t h i c h h o p l a an d u o c . Cac
m d n n a y k h i c h e b i e n p h a i c h u y k h a u ve s i n h ,
n g u d n n u d e s i i d u n g p h a i sach m d i t r a n h d u o c
mam
"uon",
mam
"thdi".
Cac
loai mam
nay
dung duoc dai ngay, cd nhieu chat dam, v i ngot,
thorn. M d n nude m a m duoc c o i la t i n h tuy
cua
27
m o n ca ( v i n g u y e n l i e u c h u y e u l a c a ) . N h i 6 u k h i
c h i co nhat m o n t r o n g m a m c o m , d o l a bat m a m
dung trong nhung ngay m u a g i d k h o n g ra dong.
k i e m t h u c an d u o c .
T r o n g cac m o n m a m d n o n g t h o n N i n h B i n h
t h u d n g x u y e n la m a m tep. D d n g c h i e m t r u n g G i a
V i d n c d rat n h i e u tep. D a n c d n g h e r i u . T h u d n g
thay c h o n g r i u v o d a i tep. C o n g viec t i e n hanh
v a o t h a n g m u d i , m u d i m o t r a t r e t m u d t v a t va,
dam n g u d i trong nude n h u n g ke c u n g rat v u i . M d
tep t u o i n h a y l e n r a o r a o , d u o c b a n t a y k h e o l e o
c u a cac m e , cac c h i ( m a t t a y ) l a m m a m se c h o
nhung
hu mam
vua ngot
vua
thorn. D d i vdi
nhung ngudi ndng dan quanh nam l a m l u mam
tep d d au chan
vao bat
c o m m d i trang
phau
t u d n g k h o n g c d g i d e p b a n g , t h o r n n g o n h a p dan
bang.
M a m t e p d u o c k h o v d i t h i t b a c h i t h i t a an t a m
 









Các ý kiến mới nhất