Chiều tối
Hồ chí minh-vị lãnh tụ vĩ đại người ch già đáng kính của dân tốc việt
nam, bên cạnh đó bác còn là nhà thơ, nhà văn lớn. Bác để lại cho kho
tàng văn học nước nhà nhiều sáng tác trong đó không thể không nhắc
đến bài thơ “chiều tối”. Tác phẩm mang trong mình chất chiến sĩ(chất
thép) và chất tình của người chiến sĩ cộng sản trong những năm tháng
tìm đường cứu nước.”chim mỏi về .....rực hồng”.
Bài Chiều tối là tác phẩm thứ 31 trong tập “Nhật kí trong tù”-tập thơ
được bác sáng tác trong hoàn cảnh đặc biệt, khi ấy bác bị chính phủ
tưởng giới thạch bắt giam trong khi đang tranh thủ sự viện trợ của thế
giới. Bài thơ được viết theo thể thơ thất ngôn tứ tuyệt đường luật và
gợi hứng trong lúc bác trên đường chuyển lao từ Tĩnh tây đến Thiên
Bảo cuối thu năm 1942.
Trước hết hai câu thơ đầu dẫn ta đến với bức tranh thiên nhiên chiều
thu nơi núi rừng đất khách khi chiều tối qua đó ta nhận ra bản lĩnh,sự
kiên cường(chất thép) của người chiến sĩ cộng sản.”chim mỏi về ...
tầng không “ (Quyện điểu .... thiên không).
Chỉ bằng vài nét chấm phá Bác đã vẽ nên khung cảnh thiên nhiên qua
hai hình ảnh rất đỗi quen thuộc trong thơ ca xưa “chim”;”chòm mây”.
Tuy nhiên phần dịch thơ dịch giả đã không dịch sát nghĩa từ “ cô vân”
thành “chòm mây” đã đánh mất đi trạng thái lẻ loi cô độc của đám
mây và trạng thái lững lờ của từ :”mạn mạn”. Nơi núi rừng đất bắc
Bác đã thấy một cánh chim mỏi mệt “quyện điểu” đang lạng lẽ bay
trong nắng chiều về nơi trú ẩn. Trong thơ ca trung đại hình ảnh cánh
chim đã trở thành thi liệu phổ biến bởi các thi nhân đã lấy đó chỉ thời
gian, không gian như trong thơ Nguyễn Du từng viết “ chim hôm thoi
thót về rừng”. Bên cạnh đó cùng với “chòm mây” đang “trôi nhẹ” mở
ra trước mắt chúng ta không gian chiều tà thanh bình miền sơn cước.
Khoảng thời gian giao thoa giữa ngày và đêm cũng là lức vạn vật
chuẩn bị đi vào trạng thái nghỉ ngơi nhưng ta bắt gặp được người
chiến sĩ cộng sản đang mỏi mệt như cánh chim kia đều mỏi mệt sau
một ngày vât vả. Chỉ khác điều rằng trước mắt cánh chim là nơi trú ẩn

ấm áp còn với bác là ngục tù tối tăm ẩm ướt. Tuy đã chịu cực nhọc cả
ngày, chân đeo gông tay mắc xiềng nhưng với tâm hồn của thi
nhân,chiến sĩ tất cả khhong thể trói buộc sự thư thái trong tâm hồn
như trong thơ bác đã từng nói :”thân xác ở trong lao\tinh thần ở ngoài
lao”. Song hành cùng với cánh chim mỏi mệt là hình ảnh “cô vân mạn
mạn”, nếu qua hình ảnh cánh chim mỏi ta thấy được sự mỏi mệt của
bác thì “cô vân “ lại cho ta thấu được sự cô đơn của người nơi đất
khách. Vì con dân Việt nam mà Người chịu đựngvất vả ,sự cô độc ...
để mong sao đất nước tự do nhân nhân hạnh phúc đó là điều người
hằng mong ước “Bác ơi tim bác mênh mông thế \ ôm cả non sông ọi
kiếp người.” ( tố hữu).Tuy khổ cực là vậy nhưng đọc câu thơ trên ta
lại không bắt gặp một lời than vãn hay trách móc dường như đây chỉ
là buổi ngắm hoàng hôn của một thi nhân,bác yêu thiên nhiên, say
đắm trước cảnh chiều tà nơi núi rừng đất bắc dù đang mang trong
mình thân phận của người tù cách mạng đã minh chứng cho chât thép
của người chiến sĩ và tình yêu thiên nhiên của người thi nhân “đặc
biệt”.
Bên cạnh chất thép , bản lĩnh của người chiến sĩ cộng sản ta còn thấy
nơi bác tình yêu những người dân lao động cực khổ (chất tình) qua
hai câu cuối của bài:” cô em ..... hồng” (sơn thôn ...hồng).
Khép lại khung cảnh thiên nhiên,tác giả đưa ta hòa mình vào cuộc
sống lao động của người dân miền sơn cước. Phần dịch thơ dịch giả
Nam Trân đã làm mất đi phần trang trọng của từ “thiếu nữ”, điều đó
đã vô tình đánh mất đi ý thơ mà tác giả muốn nói đến. Nơi núi rừng
hoang vu ta bắt gặp được cảnh lao động khỏe khắn của thiếu nữ đang
xay ngô tối.cùng với phép điệp vòng “ma bao túc-bao túc ma” ở cuối
câu 3, đầu câu 4 tạo cảm giác xoay vòng liên tục của cối xay ngô. Từ
đó, ta thấy cảnh làm việc chăm chỉ của những con người lao động nơi
đất bắc để rồi qua đó hiện lên tấm lòng thương yêu con người của
bác. Đối với người nhân dân đâu cũng nhue nhau đều được bác yêu
thương và trân trọng. Ta cảm nghiệm được chất tình trong con người
bác, tình yêu con người đã vượt qua ngoài biên giới, ranh giới lãnh
thổ cũng không cản được tình cảm người dành cho nhân dân lao động
dù có là nơi đang giam giữ bác. Đến với câu thơ cuối, ta bắt gặp một

hình ảnh đặc sắc “ lô dĩ hồng” (lò than đã rực hồng) , có thể nói chữ
“hồng” là nhãn tự của bài thơ , “đã gánh 27 chữ còn lại”(Hoàng Trung
thông). Chữ “hồng” là ngọn lửa cách mạng đang bùng cháy trong con
tim và sự lạc quan yêu đời của người tù cách mạng trước những khó
khăn gian truân trên con đường cứu nước. Hình ảnh lò than đang rực
hồng biểu trưng cho trái tim đang cháy trong mình ngọn lửa cách
mạng của Bác để từ lý tưởng đó bác đã không quản ngại khó khăn ra
đi tìm cho dân tộc việt nam một ánh sáng trong cảnh tăm tối của chế
độ thối nát đương thời.
Tác phẩm chiều tối mang trong mình nét đặc sắc về nghệ thuật: nét cổ
điển cùng với những hình ảnh hiện đại; phép điệp vòng ,những hình
ảnh độc đáo đã cho ta chiêm ngưỡng và cảm nhận vẻ đẹp của thiên
nhiên con người , hơn hết là tâm hồn của người chiến sĩ cộng sản.
Tóm lại bài thơ không chỉ thể hiện chất chiến sĩ mà còn có chất thi sĩ
của Bác. Từ đó ta lại càng thấy kính trọng vị cha già kính yêu của dân
tộc và cũng là động lực để mỗi chúng ta – tương lai đất nước cố gắng
xây dựng đất nước giàu đẹp như cách người hằng mong ước.s