https://thuviensach.vn

https://thuviensach.vn

Chủ biên
Vũ Công Lập
Phạm văn Thiều
Nguyễn văn Liễn
http://khoahocvakhampha.com.vn

THE SHALLOWS: What the Internet is doing to our brains
Copyright © 2010 by Nicholas Carr. All rights reserved.
BIỂU GHI BIÊN MỤC TRƯỚC XUẤT BẢN ĐƯỢC THỰC HIỆN BỞI THƯ VIỆN KHTH TP.HCM

Carr, Nicholas
Trí tuệ giả tạo : Internet đã làm gì chúng ta? / Nicholas Carr; Hà Quang Hùng, Linh Giang
dịch; Vũ Duy Mẫn hiệu đính. - T.P. Hồ Chí Minh: Trẻ, 2012.
286 tr.; 20 cm.
Nguyên bản: The shallows: what the Internet is doing to our brains.
1. Tâm lý học thần kinh. 2. Internet -- Ảnh hưởng sinh lý. 3. Internet -- Khía cạnh tâm lý. I.
Hà Quang Hùng. II. Linh Giang. III. Vũ Duy Mẫn. IV. Ts: The shallows: what the Internet
is doing to our brains .
612.8 -- dc 22
C312

https://thuviensach.vn

https://thuviensach.vn

https://thuviensach.vn

mục lục

Mở đầu
Con Chó Giữ Nhà Và Tên Trộm

7

Chương 1
HAL và Tôi

12

Chương 2
Đường sinh tồn

26

Tản mạn Bộ não nghĩ gì khi nó nghĩ về chính nó

Chương 3
Công cụ tư duy

51

Chương 4
Sâu trong trang giấy

72

Tản mạn về Lee de Forest
và phát minh Audion tuyệt vời của ông

Chương 5
Phương tiện có bản chất tổng quát nhất

97

Chương 6
Hình ảnh thật sự của một cuốn sách

118

mục lục - 5

https://thuviensach.vn

Chương 7
Bộ não của người tung hứng

136

Tản mạn về xu thế IQ

Chương 8
Giáo hội Google

174

Chương 9
Tìm kiếm, trí nhớ

206

Tản mạn về quá trình viết cuốn sách này

Chương 10
Một thứ như tôi

231

Lời kết
Yếu tố con người

258

https://thuviensach.vn

Mở đầu

Con chó giữ nhà
và tên trộm

N

ăm 1964, ngay khi ban nhạc Beatles bắt đầu cuộc xâm chiếm
sóng phát thanh và truyền hình Mỹ, Marshall McLuhan xuất

bản cuốn Understanding Media: The Extensions of Man (Tìm hiểu
Phương tiện truyền thông: Sự nối dài của con người), sự kiện đưa

ông từ một học giả ít tiếng tăm thành một ngôi sao. Mang tính sấm
truyền, ẩn ngôn và có khả năng làm thay đổi nhận thức, cuốn sách
là một sản phẩm hoàn hảo của những năm 1960, thập kỷ đã xa của
những chuyến du hành khó khăn, những bức ảnh chụp mặt trăng,
những hành trình trên và ngoài trái đất. Understanding Media là một
lời tiên tri đích thực, và cái nó tiên tri chính là sự biến mất của lối tư
duy tuần tự. McLuhan phát biểu “phương tiện truyền thông điện tử”
của thế kỷ XX – điện thoại, radio, phim ảnh, truyền hình – đang phá
vỡ thế độc quyền ảnh hưởng của văn bản lên suy nghĩ và cảm giác của
chúng ta. Những cái tôi đơn lập, bị phân mảnh của bản thân chúng
ta, vốn bị khóa nhốt bởi kiểu đọc riêng tư những trang in trong nhiều
thế kỷ, nay đang tụ hội thành một dạng ngôi làng toàn cầu. Chúng ta
đang tiến tới “sự mô phỏng nhận thức bằng công nghệ, khi quá trình
sáng tạo của hiểu biết được mở rộng theo cộng đồng và đoàn thể tới
toàn xã hội loài người”1.
Con chó giữ nhà

và tên trộm - 7

https://thuviensach.vn

Dù vậy, ngay cả ở thời kỳ hoàng kim của nó, Understanding Media
vẫn chỉ là một cuốn sách được nói đến nhiều hơn là được đọc. Ngày
nay, cuốn sách đã trở thành một di sản văn hóa, được dùng cho các
khóa học về truyền thông trong các trường đại học. McLuhan – một
học giả và cũng là một người của công chúng – là bậc thầy của những
phát ngôn mang tính bước ngoặt. Một trong số đó, câu nói xuất hiện
trong cuốn sách, đã trở nên phổ biến: “Phương tiện [truyền thông] là
thông điệp”. Điều chúng ta quên mất trong câu cách ngôn khó hiểu
này là McLuhan không chỉ công nhận, và tán dương sức mạnh biến
đổi của các công nghệ truyền thông mới. Thực tế ông còn đưa ra lời
cảnh báo về một hiểm họa đến từ sức mạnh đó – và cả nguy cơ lãng
quên hiểm họa đó. Ông viết: “Công nghệ điện tử đang ở trước thềm,
và chúng ta đều đứng yên, mù câm điếc về cuộc đối đầu của nó với
công nghệ in Gutenberg mà dựa vào đó và qua đó lối sống Mỹ được
hình thành”2.
McLuhan hiểu rằng khi bất cứ phương tiện truyền thông mới nào
xuất hiện, mọi người tự nhiên bị hút theo luồng thông tin – “nội
dung” – nó truyền tải. Họ quan tâm đến tin tức trên báo, nhạc trên
radio, các chương trình trên tivi, lời nói của một người phía kia đầu
dây điện thoại. Điều đáng ngạc nhiên là công nghệ của phương tiện
truyền thông đó mất hút đằng sau mọi thứ chảy qua nó – tin tức, giải
trí, chỉ dẫn, đối thoại. Khi mọi người bắt đầu tranh luận (như họ vẫn
làm) liệu tác động của phương tiện truyền thông là tốt hay xấu, thực
ra họ đang đánh vật với nội dung của nó. Người ủng hộ thì tung hô;
người hoài nghi thì dèm pha. Các luận điểm khá giống nhau đối với
mỗi phương tiện truyền thông mới, truy nguyên ít nhất tới những
cuốn sách ra lò từ xưởng in của Gutenberg. Với những lý do tốt đẹp,
phe ủng hộ ca ngợi dòng chảy thông tin mới mà công nghệ khơi mở,
xem đó là tín hiệu của “sự dân chủ hóa” văn hóa. Cũng với những lý
do tốt đẹp, phe phản đối lên án sự thô kệch của thông tin, xem đó

8 - t r í t u ệ g i ả tạ o

https://thuviensach.vn

là tín hiệu “đi xuống” của văn hóa. Vườn địa đàng của một bên lại là
mảnh đất hoang của bên còn lại.
Internet là phương tiện truyền thông mới nhất khuấy động cuộc
tranh luận này. Xung đột giữa phe ủng hộ và phe hoài nghi Internet,
diễn ra trong hai thập kỷ gần đây qua hàng tá cuốn sách và bài báo,
hàng ngàn bài blog, video clip và podcast, nay đang phân cực hơn
bao giờ hết khi phe ủng hộ báo trước một kỷ nguyên vàng của sự truy
cập và chia sẻ, trong khi phe hoài nghi than vãn về một kỷ nguyên u
ám của sự tầm thường và hội chứng tự yêu mình. Cuộc tranh luận là
quan trọng – có tập trung vào nội dung – nhưng vì chỉ xoay quanh
tư tưởng và sở thích cá nhân nên đã đi vào ngõ cụt. Các quan điểm
trở nên cực đoan và đi theo hướng công kích cá nhân. “Bọn Luddite
bảo thủ!” những người ủng hộ cười nhạo. “Lũ Philistine ngu độn!”
những người hoài nghi chế giễu. “Toàn cảnh báo tầm phào!” “Thứ
lạc quan tếu!”
Cả hai phe đều quên mất điều McLuhan đã thấy được: về lâu dài,
nội dung của phương tiện truyền thông sẽ bớt quan trọng so với bản
thân phương tiện đó trong việc tác động tới cách nghĩ và hành xử của
chúng ta. Như một cánh cửa hướng tới thế giới và hướng vào chính
chúng ta, một phương tiện truyền thông đại chúng sẽ tác động đến
cái chúng ta thấy và cách chúng ta nhìn nó, và cuối cùng khi chúng
ta sử dụng đủ lâu, nó sẽ thay đổi bản thân chúng ta ở phương diện
cá nhân nói riêng hay cả xã hội nói chung. McLuhan viết: “Tác động
của công nghệ không xảy ra ở cấp độ quan điểm hay khái niệm”. Thay
vào đó, công nghệ làm biến đổi “mô hình nhận thức một cách liên
tục và không gặp sự kháng cự nào”3. McLuhan hơi quá lời khi trình
bày luận điểm của mình, nhưng giá trị của nó vẫn còn đó. Phương
tiện truyền thông thực hiện màn ảo thuật, hay trò ranh mãnh của nó
trên chính hệ thần kinh.

Con chó giữ nhà và tên trộm

- 9

https://thuviensach.vn

Sự tập trung vào nội dung mà phương tiện truyền thông chuyển
tải làm chúng ta bỏ qua những tác động sâu sắc này. Chúng ta liên
tục bị lóa mắt hay bị quấy rầy bởi các chương trình mà không chú ý
đến cái gì đang diễn ra trong đầu chúng ta. Cuối cùng, chúng ta giả
vờ rằng bản thân công nghệ chẳng có gì quan trọng. Chúng ta tự nhủ
rằng mình dùng nó thế nào mới quan trọng, tự trấn an rằng mình
đang làm chủ, công nghệ chỉ là công cụ vô tri chờ chúng ta sử dụng
và chúng sẽ lại vô tri khi bị chúng ta gạt sang một bên.
McLuhan đã trích lại lời phát biểu vị kỷ của David Sarnoff, một
nhân vật có thế lực trong giới truyền thông, người tiên phong xây
dựng mảng radio ở RCA và truyền hình ở NBC. Trong bài phát biểu
tại Đại học Notre Dame năm 1955, Sarnoff gạt bỏ những chỉ trích
đối với phương tiện truyền thông đại chúng mà nhờ nó ông đã gây
dựng cả đế chế và sự nghiệp của mình. Ông chĩa những công kích
công nghệ sang khán thính giả: “Chúng ta có xu hướng mang thiết
bị công nghệ ra chịu trận cho những tội lỗi của người sử dụng. Sản
phẩm của khoa học hiện đại tự thân chúng không tốt không xấu;
chính cách sử dụng quyết định giá trị của chúng”. McLuhan phê bình
quan điểm đó, chế giễu Sarnoff phát biểu với “giọng của kẻ mộng
du”4. Mọi phương tiện truyền thông mới, theo McLuhan, đều thay
đổi chúng ta. Ông viết: “Phản ứng thông thường của chúng ta đối
với tất cả phương tiện truyền thông, cụ thể là cách nghĩ chúng ta sử
dụng chúng như thế nào mới quan trọng, là lập trường rỗng tuếch
của một kẻ không hiểu gì về công nghệ”. Nội dung của phương tiện
truyền thông chỉ là “miếng thịt ngon được tên trộm ném ra để đánh
lừa con chó giữ nhà”5.
Tuy nhiên, ngay cả McLuhan cũng không thể đoán được bữa tiệc
mà Internet bày ra cho chúng ta: từng món từng món một, món sau
lại ngon hơn món trước, mọi thứ nhanh đến nỗi chúng ta chẳng kịp
lấy hơi. Khi máy tính nối mạng được thu gọn tới kích thước của những
1 0 - t r í t u ệ g i ả tạ o

https://thuviensach.vn

chiếc điện thoại iPhone và BlackBerry, bữa tiệc thết đãi trở nên sẵn
sàng mọi lúc mọi nơi. Từ nhà tới cơ quan, trong ôtô, trong lớp học,
trong ví, trong túi của chúng ta. Thậm chí những người cẩn trọng
với tác động lan rộng của Internet cũng hiếm khi để sự lo lắng đó
cản trở thú vui sử dụng công nghệ của mình. Nhà phê bình điện ảnh
David Thomson từng nhận định “sự nghi ngờ biểu hiện yếu ớt trước
tính chắc chắn của phương tiện truyền thông”6. Thomson đang bàn
về rạp chiếu phim và cách nó truyền tải cảm giác và tri giác không
chỉ tới màn ảnh mà còn tới chúng ta, những khán giả háo hức và dễ
bảo. Nhận định của ông còn đúng hơn với Internet. Màn hình máy
tính đã san phẳng những nghi ngờ của chúng ta bằng sự hào phóng
và tiện lợi của nó. Máy tính giống người phục vụ của chúng ta đến
mức thật khiếm nhã khi nghĩ rằng nó cũng là ông chủ của chúng ta.

Con chó giữ nhà và tên trộm

- 11

https://thuviensach.vn

Chương 1

Hal và tôi

D

ave, dừng lại. Làm ơn dừng lại đi? Dave, dừng lại. Anh có dừng
lại không?”. Siêu máy tính HAL đang cầu xin phi hành gia kiên

định Dave Bowman trong một cảnh quay nổi tiếng và cảm động lạ kỳ
ở phần cuối bộ phim 2001: A Space Odyssey (2001: Chuyến du hành
không gian) của Stanley Kubrick. Khi đang cận kề cái chết trong không
gian sâu thẳm do cỗ máy trục trặc, Bowman bình tĩnh và lạnh lùng
ngắt mạch bộ nhớ của bộ não nhân tạo. “Dave, trí nhớ của tôi đang
biến mất,” HAL khẩn khoản nói. “Tôi cảm thấy điều đó. Tôi cảm thấy
điều đó”.
Tôi cũng cảm thấy điều đó. Trong vài năm trở lại đây, tôi có một
cảm giác khó chịu là ai đó, hay cái gì đó, đang táy máy bộ não của tôi,
sắp xếp lại hệ thần kinh, lập trình lại trí nhớ. Trí nhớ của tôi không
biến mất – cho đến lúc này – nhưng nó đang biến đổi. Tôi không còn
nghĩ theo cách tôi từng nghĩ. Tôi cảm nhận điều đó rõ rệt nhất trong
khi đọc. Trước kia, tôi dễ dàng đắm mình vào một cuốn sách hoặc
một bài viết dài lê thê. Tâm trí tôi cuốn theo diễn biến của một câu
chuyện hay bước ngoặt của một luận điểm, và tôi từng mải mê nhiều
giờ bên những áng văn xuôi dài. Nay điều đó hiếm khi xảy ra. Bây giờ
sự tập trung của tôi bắt đầu lỏng lẻo chỉ sau một hay hai trang giấy.

1 2 - t r í t u ệ g i ả tạ o

https://thuviensach.vn

Tôi cựa quậy, mất dấu và bắt đầu tìm thứ gì khác để làm. Tôi có cảm
giác như mình lúc nào cũng phải kéo bộ óc ương ngạnh trở lại bài
viết. Việc đọc sâu từng xuất hiện tự nhiên giờ trở nên vất vả.
Tôi nghĩ mình biết điều gì đang xảy ra. Trong hơn một thập kỷ, tôi
đã dành rất nhiều thời gian trên mạng, tìm kiếm, xem tin và đôi khi
cũng đóng góp vào cơ sở dữ liệu khổng lồ của Internet. Web là của trời
cho đối với một người viết sách như tôi. Những nghiên cứu từng cần
nhiều ngày vùi đầu trong hàng chồng sách hay trong các phòng lưu
trữ tạp chí của thư viện giờ có thể thực hiện trong vài phút. Chỉ cần
vài lệnh tìm kiếm trên Google, một vài cú nhấn chuột vào các đường
liên kết, tôi đã có những thông tin xác đáng hoặc đoạn trích dẫn giá
trị tôi đang tìm kiếm. Tôi không thể tính hết số thời giờ hay số lít
xăng mà mạng Internet đã tiết kiệm cho mình. Tôi dùng hầu hết dịch
vụ ngân hàng qua mạng và mua sắm trực tuyến rất nhiều. Tôi dùng
trình duyệt Web để trả hóa đơn, sắp xếp lịch hẹn, đặt vé máy bay và
phòng khách sạn, đổi bằng lái xe, gửi thiếp mời và thiếp chúc mừng.
Kể cả khi không làm việc, tôi cũng không ngừng lùng sục các ngóc
ngách trên mạng – đọc và viết email, xem qua các tiêu đề và các bài
blog, theo dõi tin cập nhật trên Facebook, xem phim, tải nhạc, hoặc
chỉ đơn giản là bấm hết đường liên kết này đến đường liên kết khác.
Mạng Internet đã trở thành phương tiện tất cả trong một của tôi,
là ống dẫn hầu hết thông tin chảy qua tai và mắt vào trí óc tôi. Sự
truy cập tức thì và dễ dàng tới các nguồn thông tin vô cùng phong
phú đem lại nhiều lợi ích; điều đó đã được công nhận rộng rãi và
ca ngợi thích đáng. Heather Pringle – một người viết bài cho tạp chí
Archaeology – đã nói “Google là món lợi diệu kỳ với loài người khi nó
thu thập, đúc kết các thông tin và ý tưởng vốn từng rải rác khắp thế
giới và từng gần như không đem lại lợi ích cho ai”1. Clive Thompson
của báo Wired nhận định: “Trí nhớ tuyệt hảo của silicon có thể đem
lại món lợi khổng lồ cho tư duy”2.
Hal và tôi - 13

https://thuviensach.vn

Món lợi là thật. Nhưng món lợi cũng có giá của nó. Như McLuhan
đã đề xuất, phương tiện truyền thông không chỉ là các kênh thông tin.12
Chúng cung cấp nguồn thông tin cho suy nghĩ, nhưng chúng cũng
định hình quá trình suy nghĩ. Và dường như mạng Internet đang bào
mòn khả năng tập trung và suy ngẫm của tôi. Dù tôi có trên mạng hay
không, trí óc tôi vẫn muốn nhận thông tin theo cách phân phối thông
tin của mạng Internet: theo dòng thông tin di chuyển tức thì. Tôi đã
từng ngụp lặn trong đại dương của chữ nghĩa. Giờ tôi đang phóng
vèo vèo trên mặt nước như đang ngồi trên chiếc mô tô nước Jet Ski.
Có thể tôi chỉ là một kẻ lệch lạc, một kẻ ngoài lề. Nhưng có vẻ
không phải như vậy. Khi tôi đề cập vấn đề đọc của mình với bạn bè,
nhiều người nói họ cũng đang chịu nỗi khổ tương tự. Càng sử dụng
Web nhiều, họ càng phải đấu tranh tư tưởng để tập trung vào những
bài viết dài. Một vài người lo rằng họ đang mắc chứng đãng trí kinh
niên. Một số người viết blog mà tôi theo dõi cũng đề cập hiện tượng
này. Scott Karp, người từng làm việc cho một tạp chí và giờ viết blog
về truyền thông trực tuyến, thừa nhận đã không còn đọc sách. Karp
viết: “Tôi có bằng văn khoa ở đại học, và từng đọc sách ngấu nghiến”.
“Điều gì xảy ra vậy?”. Karp tự phỏng đoán câu trả lời: “Sẽ thế nào nếu
tôi toàn đọc trên Web phần lớn không phải vì cách tôi đọc đã thay
đổi, tức là tôi chỉ kiếm tìm sự tiện lợi, mà bởi vì cách TÔI NGHĨ đã
thay đổi?”3.
Bruce Friedman, người viết blog về việc sử dụng máy tính trong
y học và là nhà nghiên cứu bệnh học tại Đại học y Michigan, cũng
mô tả Internet đang thay đổi thói quen tư duy của mình như thế
nào. Friedman nói: “Giờ tôi gần như mất hoàn toàn khả năng đọc
và tiếp nhận một bài viết tương đối dài trên Web hoặc trên giấy in”4.
Friedman nói thêm về ý đó qua điện thoại với tôi. Ông cho biết tư duy
của ông đang mang tính ngắt quãng, phản ánh cách ông đọc lướt qua
các đoạn văn bản ngắn từ nhiều nguồn trên mạng. “Tôi không thể
1 4 - t r í t u ệ g i ả tạ o

https://thuviensach.vn

đọc cuốn Chiến tranh và Hòa Bình nữa”, Friedman thừa nhận. “Tôi
đã mất khả năng làm việc đó. Thậm chí một bài blog hơn ba hoặc
bốn đoạn văn cũng là quá nhiều để tiếp nhận. Tôi chỉ đọc lướt qua”.
Philip Davis đang học bằng tiến sĩ về truyền thông ở Cornel và
viết bài cho blog của Hiệp Hội xuất bản có tên Society for Scholarly
Publishing, hồi tưởng những năm 1990 khi ông chỉ cho một người
bạn cách dùng trình duyệt Web. Ông kể rằng ông đã “ngạc nhiên”
và “thậm chí tức giận” khi cô bạn dừng lại để đọc bài viết trên các
trang web cô tình cờ vào. “Bạn không nên đọc các trang web, chỉ cần
nhấn chuột vào các từ liên kết!”, ông mắng cô bạn. Giờ đây, Davis
viết: “Tôi đọc nhiều – hoặc chí ít tôi nên đọc nhiều – chỉ có điều tôi
không thực sự đọc. Tôi đọc lướt. Tôi kéo thanh cuộn. Tôi rất ít kiên
nhẫn với những luận điểm dài dòng, tỉ mỉ, dù tôi vẫn buộc tội người
khác tô vẽ thế giới này quá đơn giản”5.
Karp, Friedman, và Davis – đều là những trí thức ham thích viết
lách – dường như khá tin tưởng về sự xuống dốc khả năng đọc và tập
trung của mình. Khi đã tính toán mọi thứ, họ nói lợi ích từ Internet
– khả năng truy cập nhanh chóng hàng loạt thông tin, khả năng tìm
kiếm và lọc thông tin, khả năng chia sẻ ý kiến với một lượng độc
giả nhỏ nhưng chất lượng – bù đắp cho khả năng ngồi yên giở từng
trang giấy của một cuốn sách hay tạp chí. Friedman kể với tôi trong
một bức thư điện tử rằng mình “chưa bao giờ sáng tạo hơn” gần đây,
và quy điều đó cho “blog của tôi và khả năng duyệt/xem lướt 'hàng
tấn' thông tin trên Web”. Karp tin rằng việc đọc nhiều đoạn ngắn có
liên kết trên Web là cách hiệu quả hơn để mở rộng hiểu biết so với
việc đọc “những cuốn sách 250 trang”, mặc dù “chúng ta vẫn chưa
thể nhận thức hết tính ưu việt của quá trình tư duy nối mạng này
bởi chúng ta đang đánh giá nó bằng quá trình tư duy tuần tự cũ của
mình”6. Davis thì nhận định: “Mạng Internet đã biến tôi thành một
người đọc ít kiên nhẫn hơn, nhưng tôi nghĩ nó khiến tôi thông minh
Hal và tôi - 15

https://thuviensach.vn

hơn theo nhiều cách. Nhiều liên kết hơn tới các tài liệu, hiện vật và
những người khác đồng nghĩa với có nhiều tác động bên ngoài hơn
đối với tư duy của tôi và sau đó là bài viết của tôi”7. Cả ba người đều
biết họ đã hy sinh một thứ gì đó quan trọng, nhưng họ sẽ không trở
lại cách thức trước đây.
Với một số người, ý tưởng đọc một cuốn sách đã trở nên lạc hậu, có
thể còn hơi ngớ ngẩn giống như việc tự may áo sơ-mi hoặc tự mổ gia
súc lấy thịt. “Tôi không đọc sách”, Joe O'Shea, cựu chủ tịch hội sinh
viên Đại học bang Florida và là người nhận học bổng Rhodes năm
2008, cho biết. “Tôi mở Google, và tôi có thể tiếp nhận thông tin xác
đáng một cách nhanh chóng”. Theo chuyên ngành triết học, O'Shea
không thấy có lý do gì để vùi đầu vào từng chương sách trong khi chỉ
cần một hay hai phút để chọn lọc các đoạn văn thích đáng bằng công
cụ Google Book Search. O'Shea cho biết “Việc ngồi xuống và đọc hết
một cuốn sách từ đầu chí cuối chẳng có nghĩa lý gì”. “Đó không phải
cách sử dụng thời gian của tôi, bởi tôi có thể thu thập tất cả thông
tin cần thiết nhanh hơn qua Web”. O'Shea lập luận rằng ngay khi
bạn học được cách “săn thông tin” trên mạng, sách trở nên dư thừa8.
Trường hợp của O'Shea có vẻ phổ biến chứ không phải một ngoại
lệ. Năm 2008, nhóm nghiên cứu và tư vấn có tên nGenera đưa ra một
nghiên cứu về tác động của việc sử dụng Internet đối với thanh thiếu
niên. Công ty này đã phỏng vấn khoảng 6.000 thành viên trong nhóm
trẻ có tên “Thế hệ Mạng” – những đứa trẻ lớn lên với Web. Trưởng
nhóm nghiên cứu viết lại: “Sự chìm đắm trong thế giới số thậm chí
tác động lên cách chúng tiếp nhận thông tin. Chúng không nhất
thiết phải đọc một trang giấy từ trái sang phải và từ trên xuống dưới.
Thay vào đó, chúng có thể bỏ quãng, đọc lướt qua để tìm thông tin
chúng quan tâm”9. Trong một buổi họp gần đây của Phi Beta Kappa
(một Hiệp hội sinh viên của Mỹ), giáo sư Katherine Hayles của Đại
học Duke thú nhận: “Tôi không thể bắt sinh viên đọc cả cuốn sách
1 6 - t r í t u ệ g i ả tạ o

https://thuviensach.vn

nữa”10. Bà Hayles dạy môn tiếng Anh; và bà đang nói tới những sinh
viên văn khoa.
Mọi người sử dụng Internet theo đủ các cách. Một số háo hức, dù
là những người miễn cưỡng dùng những công nghệ mới nhất. Họ có
hàng tá tài khoản của các dịch vụ trực tuyến và đăng ký nhận hàng
loạt feed. Họ viết blog và tag, họ nhắn tin và twitter*. Một số khác
không để ý lắm đến việc đang sống trên công nghệ tiên tiến, dù họ
lên mạng hầu như mọi lúc với máy tính để bàn, máy tính xách tay
hay điện thoại di động. Mạng Internet đã trở nên thiết yếu với công
việc, học tập, hay sinh hoạt xã hội của họ, và thường là với cả ba.
Vẫn có những người vào mạng vài lần mỗi ngày – để xem thư điện
tử, theo dõi tin tức, tìm kiếm một đề tài họ quan tâm, hoặc mua sắm
trực tuyến. Dĩ nhiên có nhiều người không hề dùng Internet, bởi họ
không có khả năng chi trả hoặc bởi họ không muốn dùng. Dù vậy,
rõ ràng là đối với toàn thể xã hội, Internet đã trở thành phương tiện
truyền thông và thông tin hàng đầu, chỉ hơn 20 năm kể từ khi lập
trình viên Tim Berners-Lee viết đoạn mã cho World Wide Web. Phạm
vi sử dụng của nó lớn chưa từng có, kể cả so với các chuẩn mực của
phương tiện truyền thông đại chúng của thế kỷ XX. Phạm vi ảnh
hưởng cũng rất rộng lớn. Dù đó là sự lựa chọn hay bởi sự cần thiết,
chúng ta đều đã tán dương khả năng thu thập và phân tán thông tin
siêu tốc của Internet.
Như McLuhan đã nói, chúng ta dường như đã tới điểm tiếp nối
trong lịch sử tri thức và văn hóa nhân loại, thời điểm chuyển tiếp
giữa hai cách thức tư duy khác nhau. Cái chúng ta đang đánh đổi để
lấy sự phong phú của Internet – chỉ có kẻ xấu tính mới phủ nhận sự
phong phú đó – chính là điều mà Karp xem như “quá trình tư duy
* Các thuật ngữ thường được người dùng Internet và mạng xã hội sử dụng. Feed – bản tin
ngắn, blog – nhật ký cá nhân, tag – đánh dấu nội dung, twitter – chia sẻ thông tin trên tài
khoản Twitter. (ND)
Hal và tôi - 17

https://thuviensach.vn

tuần tự cũ của chúng ta”. Dù có sự điềm tĩnh, tập trung và mạch lạc,
tư duy tuần tự đang bị đẩy ra lề bởi một kiểu tư duy mới. Nó vừa
muốn vừa cần phải tiếp nhận và chuyển đi thông tin theo những
đợt ngắn, rời rạc và thường chồng chéo lên nhau – càng nhanh càng
tốt. John Battele, trước là biên tập viên tạp chí và giảng viên báo chí,
và giờ điều hành một tổ chức quảng cáo trực tuyến, mô tả cái rùng
mình của ông khi lướt qua các trang web. “Khi tôi đang tự mình chế
tác thứ này thứ khác hàng giờ đồng hồ, tôi chợt 'cảm thấy' óc mình
phát sáng, tôi 'cảm thấy' mình thông minh hơn”11. Hầu hết chúng ta
đều có những trải nghiệm tương tự khi ở trên mạng, những cảm giác
đó làm chúng ta say mê – đến nỗi chúng có thể làm sao nhãng quá
trình nhận thức sâu của chúng ta.
Trong năm thế kỷ vừa qua, kể từ khi máy in của Gutenberg đưa
việc đọc sách thành một trào lưu phổ biến, tư duy văn chương, tuần
tự vẫn nằm ở trung tâm của nghệ thuật, khoa học và xã hội. Mềm
dẻo và tinh tế, nó trở thành tư duy sáng tạo của thời kỳ Phục hưng,
tiếp sau là tư duy lý luận của thời kỳ Khai sáng, tư duy sáng chế của
Cách mạng Công nghiệp, và cả tư duy lật đổ của Chủ nghĩa Đổi mới.
Nhưng có lẽ tư duy tuần tự sẽ nhanh chóng trở thành quá khứ.

Theo lời kể khiêm nhường của máy tính HAL 9000, HAL được
sinh ra, hay nói cách khác “được cho hoạt động” vào ngày 12 tháng
1 năm 1992 trong một xưởng máy tính tưởng tượng ở Urbana, bang
Illinois (Mỹ). Còn tôi được sinh ra chính xác 33 năm trước đó, vào
tháng 1 năm 1959 ở một thành phố miền trung tây khác là Cincinnati,
bang Ohio. Giống những người thuộc thế hệ Baby Boom và thế hệ X,
cuộc đời tôi diễn ra như một màn kịch hai cảnh. Cảnh một là Thời
trẻ Kỹ thuật điện, và sau một quãng dàn cảnh nhanh nhưng đầy xáo
trộn là cảnh hai – Thời trưởng thành Kỹ thuật số.

1 8 - t r í t u ệ g i ả tạ o

https://thuviensach.vn

Khi tôi nhìn lại những bức ảnh hồi nhỏ, chúng dường như vừa dễ
chịu vừa xa lạ, giống như những bức ảnh chụp từ một bộ phim cấp G
của David Lynch. Có một chiếc điện thoại màu vàng ố đồ sộ gắn vào
bức tường căn bếp nhà tôi, với vòng số quay và cuộn dây dài. Cha tôi
đang xoay xoay cái ăng ten râu trên nóc tivi, cố gắng vô ích để trận
đ