ĐỜI SỐNG BÍ ẨN CỦA CÂY
—★—
Nguyên tác: The Hidden Life of Tree
Tác giả: Peter Wohlleben
Dịch giả: Thanh Vy
Thể loại: Khoa học
Bản quyền: Phuongnambook
NXB: Thế Giới
Năm xuất bản: 2015/Vn2020
—★★★—
#041: huydat

20-11-2021

LỜI MỞ ĐẦU

Khi tôi bắt đầu sự nghiệp quản lý rừng của mình, những gì tôi

biết về đời sống bí ẩn của cây chẳng nhiều hơn bao nhiêu những
gì mà một người bán thịt hiểu về đời sống cảm xúc của động
vật. Ngành lâm nghiệp hiện đại sản xuất ra gỗ xẻ. Tức là, ngành
này đốn cây rồi trồng cây non mới. Nếu bạn đọc tài liệu chuyên
môn, bạn sẽ nhanh chóng thấy rằng sự khỏe mạnh của một khu
rừng chỉ được quan tâm ở mức độ cần thiết để tối ưu hóa ngành
công nghiệp gỗ xẻ. Thế là đã đủ cho các kiểm lâm viên làm từ
ngày này qua ngày khác, và cuối cùng điều này sẽ làm méo mó
đi cách mà họ nhìn cây cối. Vì công việc của tôi là nhìn hàng
trăm cây mỗi ngày – vân sam, dẻ gai, sồi và thông – để đánh giá
xem chúng thích hợp vào nhà máy xẻ gỗ chưa và giá trị thị
trường của chúng là bao nhiêu, nên nhận thức của tôi về cây cối
cũng chỉ giới hạn trong tầm nhìn hạn hẹp đó.
Khoảng hai mươi năm trước, tôi bắt đầu tổ chức huấn luyện
sinh tồn và du lịch nhà gỗ cho các du khách. Rồi tôi làm thêm
một chỗ trong rừng để chôn cất người ta như là một giải pháp
thay thế các nghĩa trang truyền thống, cũng như để bảo tồn
rừng cổ đại. Sau nhiều lần trò chuyện cùng các khách du lịch
đến thăm, quan điểm của tôi về rừng rậm lại lần nữa thay đổi.
Du khách bị cuốn hút bởi những thân cây cong veo, xương
xấu mà trước đây tôi sẽ loại bỏ đi vì chúng có giá trị thương mại
tháp Đi cùng những du khách của mình, tôi biết lưu tâm đến
nhiều thứ khác hơn ngoài giá trị của thân cây. Tôi bắt đầu chú ý
đến những rễ cây hình thù kỳ lạ, những kiểu dáng sinh trưởng

khác thường, và những “đêm” rêu trên vỏ cây. Tình yêu của tôi
dành cho thiên nhiên - thứ tôi đã có từ hỏi sáu tuổi - được khơi
gợi lại. Đột nhiên, tôi nhận ra cô hàng hà sa số điều kỳ thú mà
tôi khó có thể tự giải thích. Cùng lúc đó, Đại học Aachen (RWTH
Aachen) bắt đầu thực hiện chương trình nghiên cứu khoa học
thường xuyên trong khu rừng tôi quản lý. Trong suốt thời gian
diễn ra nghiên cứu, rất nhiều câu hỏi đã được trả lời, nhưng lại
có nhiều câu hỏi hơn xuất hiện.
Cuộc đời của một người kiểm lâm lại lần nữa trở nên thú vị.
Mỗi ngày trong rừng là một ngày khám phá. Điều này khiến tôi
có cách quản lý rừng không giống thông thường. Khi bạn biết
rằng cây cũng biết đau, cũng có ký ức, và cây ba mẹ sống cùng
với con cái chúng, thì bạn không còn có thể chặt chúng xuống
và phá vỡ cuộc sống của chúng bằng những cỗ máy to lớn nữa.
Hiện máy móc đã bị cấm đưa vào rừng trong vài thập kỷ, nếu
thỉnh thoảng cần phải thu hoạch một vài cây, thì việc này sẽ
được tiến hành cẩn thận bởi những người quản lý rừng, và ngựa
được dùng để thay thế cho máy móc. Một khu rừng khỏe mạnh
hơn – bạn thậm chí có thể nói rằng hạnh phúc hơn – có năng
suất tăng đáng kể, nghĩa là mang lại nhiều lợi nhuận hơn.
Sự tranh cãi này thuyết phục được bên chủ thuê của tôi –
cộng đồng Hümmel, và giờ thì ngôi làng bé nhỏ nằm trên dãy
núi Eifel sẽ không xem xét bất kỳ cách quản lý rừng nào khác.
Cây thở một hơi dài nhẹ nhõm và tiết lộ thêm nhiều bí mật của
chúng, đặc biệt là những cây mọc ở khu bảo tồn mới thành lập –
nơi chúng hoàn toàn không bị động đến. Tôi sẽ không bao giờ
ngừng học hỏi chúng nhưng thậm chí những gì tôi học được từ
trước đến nay dưới tán lá rậm rạp của chúng cũng đã vượt xa
mọi thứ tôi từng mơ ước.
Tôi mời bạn chia sẻ cùng tôi niềm vui mà cây đem lại cho
chúng ta. Và, ai biết được, có lẽ lần tới khi bạn đi vào rừng, bạn
sẽ tự mình khám ra những điều kỳ diệu lớn lao và bé nhỏ.

★1 —

—

TÌNH BẠN

Nhiều năm trước, tôi tình cờ thấy một bãi đá hình thù kỳ lạ

phủ đầy rêu tại một trong số những khu bảo tồn dẻ gai cổ thụ
mọc ở cánh rừng tôi quản lý. Ngẫm nghĩa lại, tôi nhận ra mình
đã từng đi qua bãi đá này rất nhiều lần mà chẳng hề lưu tâm đến
nó. Nhưng ngày hôm đó, tôi đã dừng lại và cúi xuống để nhìn
thật kỹ. Các tảng đá có hình dạng khác thường: Chúng hơi cong
và có nhiều vùng rỗng bên trong. Thật cẩn thận, tôi gạt rêu trên
một trong những tảng đá ra. Thứ tôi thấy bên dưới lớp rêu là vỏ
cây. Vậy hóa ra chúng chẳng phải là đá, mà là những khối gỗ già.
Tôi đã ngạc nhiên trước độ cứng của những “viên đá” này, vì
thường chỉ cần ít năm thôi là gỗ dẻ gai nằm trên nền đất ẩm đã
phân hủy. Nhưng điều tôi ngạc nhiên nhất chính là việc tôi
không thể nâng nổi khối gỗ lên. Rõ ràng là nó đã bám chặt vào
đất bằng cách nào đó.
Tôi lấy con dao bỏ túi ra và cẩn thận cạo đi một ít vỏ cây cho
đến khi chạm đến lớp có màu hơi lục. Lục ư? Màu này chỉ tìm
được trong chất diệp lục – thứ tạo nên màu xanh của lá non;
chất diệp lục cũng được trữ trong phần thân của những cây còn
sống. Điều này có nghĩa là: Khúc gỗ này vẫn còn sống! Tôi đột
nhiên chú ý thấy những “viên đá” còn lại tạo thành hình rõ rệt:
Chúng xếp thành một vòng tròn với đường kính khoảng 5 feet
(152,4 cm). Thứ mà tôi tình cờ tìm thấy lại là phần “xương xẩu”
sót lại của một gốc cổ thụ khổng lồ. Tất cả những gì còn lại là vết
tích của phần rìa ngoài cùng. Phần bên trong đã hoàn toàn mục
rữa thành đất mùn từ rất lâu – dấu hiệu rõ ràng cho thấy cây có

lẽ đã ngã xuống ít nhất bốn hay năm trăm năm trước đó. Nhưng
làm thế nào mà phần còn sót lại này có thể tiếp tục sống lâu đến
thế?
Tế bào sống cần có thức ăn dưới dạng đường, chúng phải thở,
và phải phát triển thêm, ít nhất cũng phải lớn hơn được một
chút. Nhưng không có lá – và vì vậy không có sự quang hợp – thì
việc đó là không thể. Không sinh vật nào trên hành tinh của
chúng ta có thể nhịn đói hàng thế kỷ, thậm chí tàn tích của một
cái cây cũng chẳng thể, và chắc chắn một gốc cây càng không
tồn tại được đến giờ nếu chỉ dựa vào mình nó. Rõ ràng là có điều
gì khác đang xảy ra với gốc cây này. Chắc hẳn nó đã nhận được
sự giúp đỡ từ những cây sống xung quanh, cụ thể là từ rễ của
chúng. Các nhà khoa học nghiên cứu những tình huống tương
tự đã phát hiện sự giúp đỡ có thể đến từ rất xa thông qua hệ
thống nấm nằm quanh các đầu rễ – thứ tạo điều kiện cho việc
trao đổi dưỡng chất giữa các cây – hoặc có thể đến từ chính sự
liên kết giữa các sợi rễ của chúng. Trong trường hợp của gốc cây
mà tôi tình cờ bắt gặp, tôi không thể khám phá được điều gì
đang diễn ra, vì tôi không muốn làm gốc cây già bị thương khi
đào xới xung quanh nó, nhưng có một điều rõ ràng rằng: Những
cây dẻ gai xung quanh đã bơm đường cho gốc cây này để giữ nó
sống sót.
Nếu nhìn vào những bờ đắp bên đường, bạn có lẽ sẽ thấy
được cách mà cây cối kết nối với nhau thông qua hệ thống rễ của
chúng. Ở những độ dốc này, mưa thường rửa trôi đất, khiến
mạng lưới rễ ngầm dưới đất lộ ra. Các nhà khoa học tại dãy núi
Harz ở Đức đã khám phá ra rằng điều này thực sự là minh chứng
cho cách sống phụ thuộc lẫn nhau, và hầu hết các cá thể cây
cùng loài mọc ở cùng vị trí sẽ kết nối với nhau thông qua hệ
thống rễ của chúng. Dường như việc trao đổi dưỡng chất và trợ
giúp hàng xóm khi cần chính là luật lệ, điều này dẫn đến kết
luận rằng rừng là xã hội hữu cơ có kết nối nội bộ rất giống với tổ
kiến.

Tất nhiên, rất hợp lý nếu hỏi rằng liệu có thể rễ cây chỉ đơn
giản lang thang lòng vòng không mục đích dưới mặt đất rồi kết
nối lại khi chúng tình cờ gặp được rễ cây khác cùng loài hay
không? Một khi đã kết nối, chúng không còn lựa chọn nào khác
ngoài việc trao đổi dưỡng chất. Chúng tạo nên thứ giống như
mạng xã hội, nhưng điều chúng trải qua chỉ đơn thuần là tình
cờ cho và nhận. Trong trường hợp này, sự gặp gỡ tình cờ thay
thế cho hình ảnh đầy cảm động về việc chủ động hỗ trợ, mà dù
chỉ gặp gỡ tình cờ thì vẫn đem lại nhiều lợi ích cho hệ sinh thái
khu rừng. Nhưng thiên nhiên phức tạp hơn thế nhiều. Theo
Massimo Maffei của Đại học Turin, thực vật – bao gồm cây – có
khả năng tuyệt vời trong việc phân biệt rễ của bản thân chúng
với rễ của những loài khác, và thậm chí với rễ của những cá thể
cùng họ.
Nhưng tại sao cây lại là sinh vật có tính xã hội? Tại sao chúng
lại chia sẻ thức ăn với cây cùng loài và thỉnh thoảng còn nuôi
dưỡng cả đối thủ của chúng? Nguyên nhân cũng tương tự như
cộng đồng loài người: Làm việc cùng nhau có lợi hơn. Một cây
làm chẳng nên rừng. Chỉ một mình, cây không thể thiết lập khí
hậu khu vực phù hợp. Nó sẽ phải phó thân cho gió và thời tiết.
Nhưng cùng nhau, nhiều cây sẽ tạo thành một hệ sinh thái giúp
làm dịu cái nóng cực độ hay cái lạnh buốt xương, giúp lưu giữ
thật nhiều nước, và sản sinh thật nhiều hơi ẩm. Trong môi
trường được bảo vệ này, cây có thể sống mãi đến khi thành cổ
thụ. Để sống được đến đó, cộng đồng cây phải còn nguyên vẹn
dù bất cứ giá nào. Nếu mỗi cây đều chỉ biết tự lo thân mình, thì
khá nhiều trong số chúng sẽ chẳng bao giờ có thể thành cổ thụ.
Nhiều cây chết thường xuyên sẽ tạo ra những khoảng trống lớn
trên tán rừng khiến bão có thể dễ dàng lọt vào trong và làm bật
rễ nhiều cây hơn. Cái nóng của mùa hè cũng sẽ tràn xuống nền
rừng và khiến nó bị khô hạn. Tất cả cây trong rừng đều sẽ chịu
tổn thất.
Mỗi cây, vì vậy, đều có giá trị đối với cộng đồng và đáng được
giữ lại càng lâu càng tốt. Đây là lý do vì sao ngay cả những cây bị

bệnh cũng được hỗ trợ và nuôi dưỡng cho đến khi chúng bình
phục. Lần sau, có lẽ sẽ ngược lại: Cây từng hỗ trợ cây khác có thể
trở thành cây cần được giúp đỡ. Khi những cây dẻ gai rậm rạp
màu xám bạc này cư xử như vậy, chúng làm tôi nhớ đến đàn voi.
Cũng như đàn voi, chúng biết tự chăm sóc bản thân và giúp đỡ
những thành viên bị bệnh hoặc yếu sức hồi phục. Chúng thậm
chí rất miễn cưỡng khi phải bỏ lại thành viên đã chết.
Tuy mỗi cây là một thành viên của cộng đồng, nhưng lại có
nhiều hạng thành viên khác nhau. Ví dụ, hầu hết các gốc cây
đều sẽ mục rữa thành đất mùn và biến mất trong vòng vài trăm
năm (đây chẳng phải là thời gian quá dài đối với cây). Chỉ có một
số ít duy trì được sự sống qua hàng thế kỷ, giống như những
“viên đá” phủ đầy rêu mà tôi vừa mô tả. Vậy sự khác nhau là gì?
Không lẽ xã hội của cây cũng có công dân hạng hai như xã hội
loài người? Có vẻ là vậy, mặc dù khái niệm “thứ hạng” chưa thực
sự phù hợp lắm. Đúng hơn là mức độ kết nối – hay thậm chí có lẽ
là tình cảm – mới là thứ quyết định một cây xanh nhận được bao
nhiêu giúp đỡ từ các “cộng sự” của mình.
Bạn có thể tự kiểm tra điều này đơn giản bằng cách nhìn lên
tán rừng. Một cây bình thường sẽ cứ mọc cành ra cho đến khi
chạm phải đầu cành của cây hàng xóm có cùng chiều cao. Nó
không xòe rộng ra nữa vì không khí và ánh sáng tốt hơn trong
không gian này đã bị lấy đi. Tuy nhiên, nó lại “gia cố” thật kỹ
những cành đã vươn dài, do đó bạn sẽ cảm thấy trên tán rừng
như có một trận “so tài” chen lấn. Nhưng một đôi bạn thật sự sẽ
cẩn thận ngay từ đầu không đâm những cành quá rậm rạp về
phía nhau. Cây không muốn lấy đi bất cứ thứ gì từ bạn mình,
nên chúng chỉ phát triển các cành cúng chắc ở rìa ngoài tán lá,
nghĩa là, hướng về phía những cây “không phải bạn bè”. Những
đôi bạn thế này thường có rễ liên kết rất chặt và thỉnh thoảng
chúng thậm chí chết cùng nhau.
Thông thường, tình bạn sâu nặng đến mức phần gốc trơ lại
vẫn được chăm sóc có thể chỉ hình thành trong những khu rừng
chưa bị khai phá. Cũng có thể tất cả loài cây đều làm điều này

ị
p
g
y
y
chứ không chỉ riêng gì loài dẻ gai. Tôi từng tự mình quan sát
phần gốc cây sồi, lãnh sam, vân sam và linh sam Douglas còn
sống sót rất lâu sau khi bị chặt. Cây trong các khu rừng được
trồng – hầu hết là các rừng cây lá kim ở Trung Âu, cư xử giống
như “những đứa trẻ đường phố” mà tôi mô tả trong chương 27.
Do rễ bị tổn thương không thể phục hồi lúc được trồng, nên
chúng dường như không có khả năng tạo ra mạng lưới kết nối
với nhau. Thông thường, cây trong những khu rừng được trồng
như thế cư xử giống những kẻ cô độc và chịu tổn thương vì sự cô
lập này. Và kiểu gì thì hầu hết chúng cũng chẳng bao giờ có cơ
hội trở thành cổ thụ. Dựa theo chủng loài, những cây này sẽ
được đánh giá là sẵn sàng để thu hoạch khi chúng chỉ khoảng
một trăm tuổi.

★2 —

—

NGÔN NGỮ CỦA CÂY

Theo định nghĩa của từ điển, ngôn ngữ là thứ mà con người sử

dụng khi nói chuyện với nhau. Nhìn theo phương diện này, thì
chúng ta là sinh vật duy nhất có thể sử dụng ngôn ngữ, vì khái
niệm trên chỉ giới hạn trong loài của chúng ta. Nhưng thú vị
không khi biết rằng cây cũng có thể nói chuyện với nhau?
Nhưng bằng cách nào? Chúng chắc chắn không tạo ra âm
thanh, vì vậy chúng ta chẳng thể nghe được gì. Cành cây kẽo kẹt
khi cọ xát nhau, còn lá cây thì xào xạc, nhưng những âm thanh
này lại được tạo ra bởi gió chứ cây không điều khiển được. Hóa
ra, cây có cách giao tiếp hoàn toàn khác: Chúng dùng mùi
hương.
Mùi hương là phương tiện giao tiếp? Khái niệm này không
hoàn toàn xa lạ với chúng ta. Còn vì lý do gì khác mà chúng ta sử
dụng lăn khử mùi và nước hoa? Thậm chí khi chúng ta không sử
dụng những sản phẩm này, mùi hương riêng của chúng ta cũng
nói lên điều gì đó với người khác, cả cố ý lẫn vô thức. Một số
người dường như hoàn toàn không có mùi; nhưng vài người
khác lại khiến chúng ta bị cuốn hút mạnh mẽ vì hương thơm
của họ.
Các nhà khoa học tin rằng pheromone trong mồ hôi là nhân
tố quyết định khi chúng ta lựa chọn bạn đời – nói cách khác,
người chúng ta muốn cùng tạo ra đời sau. Vì vậy, dường như
hợp lý khi cho rằng chúng ta sở hữu ngôn ngữ mùi hương bí
mật, và cây cho thấy chúng cũng làm điều tương tự.

Ví dụ, bốn thập kỷ trước, các nhà khoa học đã chú ý thấy vài
điều trên thảo nguyên châu Phi. Hươu cao cổ ở đó ăn lá cây keo
gai dù, và cây không thích điều này chút nào. Chỉ ít phút sau,
cây keo bắt đầu bơm chất độc vào lá để giải cứu bản thân khỏi lũ
thú ăn thực vật to lớn. Hươu cao cổ hiểu được thông điệp này và
chuyển sang ăn lá những cây khác trong vùng lân cận. Nhưng
tại sao chúng không chuyển sang ăn lá những cây gần bên?
Không, ngay lúc đó, hươu sẽ đi lướt qua một vài cây và chỉ tiếp
tục bữa ăn khi chúng đã đi xa được khoảng 100 yard (91,44 m).
Nguyên nhân của hành vi này thật đáng kinh ngạc. Cây keo
đang bị ăn sẽ giải phóng khí cảnh báo (cụ thể là khí ethylene)
báo hiệu cho các cây hàng xóm cùng loài biết nguy cơ sắp đến.
Ngay lập tức, tất cả các cây được cảnh báo đều bơm chất độc vào
lá để chuẩn bị đối phó. Hươu cao cổ đã quá rành trò này, vì vậy
chúng di chuyển xa hơn, đến khu vực thảo nguyên mà chúng có
thể tìm thấy những cây còn chưa hay biết chuyện gì đang xảy ra.
Không thì chúng sẽ đi ngược hướng gió. Vì thông điệp mùi
hương sẽ được gió mang đến những cây lân cận, nên nếu đi
ngược hướng gió, hươu có thể tìm thấy những cây keo ở gần
nhưng vẫn chưa biết tin chúng xuất hiện.
Quá trình tương tự cũng diễn ra trong những khu rừng ở
đây. Tất cả dẻ gai, vân sam, và sồi đều thấy đau đớn ngay khi
sinh vật khác bắt đầu nhấm nháp chúng. Khi một con sâu bướm
hỉ hả cắn một miếng to trên lá, tế bào xung quanh chỗ lá bị tổn
hại sẽ thay đổi. Bên cạnh đó, tế bào lá sẽ gửi đi điện tín, giống
hệt những gì tế bào con người làm khi bị thương. Tuy nhiên, tín
hiệu không được truyền phát trong vài phần nghìn giây giống
như ở loài người; thay vào đó, tín hiệu của thực vật di chuyển
với tốc độ chậm chạp: 1/3 của một inch mỗi phút (tương đương
0,84667 cm/phút). Do đó, mất khoảng một giờ hợp chất bảo vệ
mới đến được lá để phá hỏng bữa ăn của lũ sinh vật gây hại. Cây
sống rất chậm rãi, thậm chí cả khi chúng gặp nguy hiểm. Nhưng
sống chậm không có nghĩa là cây không kiểm soát hoàn toàn
những bộ phận khác. Nếu rễ gặp rắc rối, thông tin này sẽ được

truyền đi khắp cây, kích hoạt lá phóng ra hợp chất mùi hương.
Và không phải cứ loại hợp chất cũ nào cũng được, mà phải là
loại được tổng hợp cụ thể theo nhiệm vụ lúc ấy.
Khả năng sản xuất các hợp chất khác nhau này là một đặc
tính khác giúp cây tự vệ trước sự tấn công trong một thời gian
dài. Đối với một số loài côn trùng, cây có thể nhận diện chính
xác đâu là “kẻ xấu” chúng cần chống lại. Nước bọt của mỗi loài
sẽ khác nhau, và cây có thể nhận diện côn trùng bằng nước bọt.
Thực vậy, cây nhận diện chính xác đến nỗi chúng có thể phóng
thích loại pheromone gọi loài săn mồi có lợi đến. Loài săn mồi có
lợi sẽ giúp đỡ bằng cách nhiệt tình ngốn ngấu lũ côn trùng đang
làm phiền cây. Ví dụ, cây du và cây thông sẽ gọi lũ tò vò ký sinh
nhỏ bé đến đẻ trứng vào trong những con sâu bướm ăn lá. Khi
ấu trùng tò vò phát triển, chúng sẽ ngấu nghiến sâu bướm – vốn
lớn hơn chúng, từng chút một từ trong ra ngoài. Đây chẳng phải
là cách chết đẹp đẽ gì. Tuy nhiên, kết quả là cây sẽ thoát khỏi lũ
gây hại phiền toái và có thể tiếp tục lớn lên mà không phải chịu
thêm thương tổn. Việc cây có thể nhận biết nước bọt tình cờ trở
thành bằng chứng cho việc hẳn chúng còn sở hữu một kỹ năng
khác. Vì nếu có thể nhận diện nước bọt, ắt cây cũng phải có vị
giác.
Nhược điểm của hợp chất mùi hương là phân tán nhanh
trong không khí. Thường chúng chỉ được tìm thấy trong phạm
vi khoảng 100 yard (91,44 m). Tuy nhiên, phân tán nhanh cũng
là một lợi thế. Khi việc truyền tín hiệu bên trong diễn ra quá
chậm, cây có thể “phủ sóng” lên các khoảng cách xa nhanh hơn
thông qua không khí nếu nó muốn cảnh báo các bộ phận khác
về mối nguy đang rình rập. Nhưng không phải lúc nào tiếng gọi
báo nguy đặc thù cũng cần thiết mỗi khi cây cần tự vệ trước lũ
côn trùng. Thế giới loài vật dễ dàng nhận ra báo động hóa học cơ
bản của cây. Tiếp đó, nó biết rằng cây đang bị tấn công và các
loài ăn thịt được “huy động” đến. Bất cứ loài nào đang thèm
muốn lũ sinh vật tấn công cây đều không thể chỉ khoanh tay
đứng nhìn.

Cây cũng có thể tự mình khởi xướng phòng vệ. Ví dụ, sồi
chứa chất tannin vừa độc vừa đắng trong vỏ và lá cây. Chất độc
này hoặc tiêu diệt triệt để lũ côn trùng đang gặm nhấm cây,
hoặc ít nhất cũng ảnh hưởng đến hương vị của lá nhiều đến độ
thay vì giòn ngọt, chúng trở nên đắng nghét. Cây liễu sản xuất
ra hợp chất tự vệ salicylic acid hoạt động tương tự như tannin.
Nhưng chất này không hiệu quả với chúng ta. Salicylic acid là
tiền chất của aspirin, và trà vỏ liễu có thể làm dịu cơn đau đầu
và giảm sốt. Cơ chế tự vệ như vậy, dĩ nhiên, khá tốn thời gian. Vì
thế, biện pháp kết hợp đặc biệt quan trọng trong hệ thống cảnh
báo sớm của thực vật.
Cây không dựa vào mỗi sự phân tán trong không khí, vì nếu
làm vậy, một số cây hàng xóm đôi khi sẽ không nhận được “gió
cảnh báo”. Tiến sĩ Suzanne Simard của Đại học British Columbia
ở Vancouver khám phá ra rằng cây cũng cảnh báo nhau bằng
cách gửi tín hiệu hóa học qua mạng lưới nấm quanh đầu rễ – thứ
hoạt động bất kể thời tiết. Thật ngạc nhiên, các thông báo được
gửi qua rễ không chỉ là các hợp chất hóa học mà còn có cả sóng
điện – di chuyển với vận tốc 1/3 của một inch mỗi giây. Nếu so
sánh với cơ thể của chúng ta thì, phải thừa nhận, tốc độ đó siêu
chậm. Tuy nhiên, có những loài trong thế giới động vật, chẳng
hạn như sứa và giun cũng có hệ thần kinh tạo ra sóng điện với
tốc độ tương tự. Một khi tin tức mới nhất được phát đi, tất cả sồi
trong khu vực sẽ lập tức bơm tannin vào gân lá.
Rễ cây vươn rất dài, gấp đôi chiều rộng của tán lá. Do đó, hệ
thống rễ của những cây ở gần chắc chắn sẽ giao nhau và mọc
quấn vào nhau – mặc dù luôn luôn có một số ngoại lệ. Ngay
trong rừng vẫn xuất hiện những kẻ cô đơn, những kẻ muốn làm
ẩn sĩ không thích giao tiếp với người khác. Vậy liệu những cây
“khó gần” này có chặn tín hiệu báo nguy đơn giản bằng cách
không tham gia? May là chúng không thể làm vậy. Vì còn có sự
hiện diện thường xuyên của nấm đóng vai trò trung gian bảo
đảm thông tin được truyền đi nhanh chóng. Những loại nấm
này hoạt động như những dây cáp quang Internet. Các sợi tơ

mỏng của chúng xâm nhập vào đất, đan kết dày đặc đến mức
gần như khó tin. Một muỗng cà phê đất rừng chứa hàng dặm
“sợi nấm” (1 dặm = 1,609.344 m). Qua nhiều thế kỷ, chỉ một cây
nấm cũng có thể bao phủ nhiều dặm vuông (1 dặm vuông =
2.589.988,110336 m') và kết nối khắp rừng. Sự kết nối của nấm
giúp truyền tín hiệu từ cây này sang cây khác, giúp cây trao đổi
tin tức về côn trùng, hạn hán, và những mối nguy khác. Giới
khoa học đã chấp thuận thuật ngữ mới được đặt ra lần đầu bởi
tạp chí Nature đối với phát hiện của Tiến sĩ Simard về “mạng
lưới toàn rừng”✽ đang tràn ngập khắp các khu rừng của chúng
ta. Thông tin gì và có bao nhiêu thông tin được trao đổi là
những vấn đề chúng ta chỉ mới bắt đầu nghiên cứu. Ví dụ,
Simard khám phá ra các loài cây khác nhau vẫn liên lạc với
nhau, ngay cả khi chúng xem nhau là đối thủ. Nấm cũng theo
đuổi chương trình làm việc của riêng mình và dường như được
hưởng lợi rất nhiều khi điều giải và phân phối hợp lý thông tin
cùng tài nguyên.
Nếu cây yếu đi, thì có thể cây đã mất kỹ năng đối thoại cùng
khả năng tự vệ. Nếu không sẽ rất khó lý giải tại sao lũ côn trùng
gây hại lại đặc biệt nhắm vào những cây yếu sức. Có thể hiểu
rằng, để làm được vậy, lũ côn trùng sẽ lắng nghe các cảnh báo
hóa học khẩn cấp của cây, sau đó chúng thử những cây không
chuyển lời nhắn đi bằng cách cắn thân hay lá những cây đó. Cây
im lặng có thể vì đang bệnh nặng, hoặc, có lẽ do mất đi hệ thống
nấm khiến cây bị ngắt hoàn toàn nguồn tin mới nhất. Cây
không còn nhận biết được thảm họa đến gần, và thế là cơ hội
tiệc tùng đến với lũ sâu bướm và bọ. Những kẻ cô độc mà tôi vừa
nhắc đến cũng dễ bị tổn thương theo cách tương tự – chúng có
thể trông khỏe mạnh, nhưng chúng lại chẳng hề biết những gì
xảy ra xung quanh.
Trong cộng đồng cộng sinh của khu rừng, không chỉ cây
thân gỗ mà cả cây bụi lẫn cỏ – và có thể là tất cả các loài thực vật
– đều - trao đổi thông tin bằng cách này. Tuy nhiên, khi chúng ta
đặt chân đến các đồn điền, thực vật lại trở nên rất im ắng. Nhờ

việc chọn giống, những cây trồng hầu hết đều mất đi khả năng
giao tiếp trên hoặc dưới mặt đất – bạn có thể nói rằng chúng vừa
câm vừa điếc – và vì vậy chúng đã trở thành mồi ngon cho lũ
côn trùng gây hại. Đây là lý do vì sao nông nghiệp hiện đại lại sử
dụng quá nhiều thuốc trừ sâu. Có lẽ nông dân nên học hỏi rừng
và gây giống một ít tính hoang dã trở lại vào hạt và khoai tây để
chúng có thể “thích nói” hơn trong tương lai.
Không phải tất cả giao tiếp giữa cây và côn trùng đều là về tự
vệ và bệnh tật. Nhờ khứu giác, hẳn bạn từng ngửi được rất
nhiều thông điệp dễ chịu được trao đổi giữa những dạng sống
khác biệt. Tôi đang liên hệ đến lời mời gọi dịu dàng ngát hương
của những đóa hoa. Hoa không tỏa hương ngẫu nhiên hay vì
muốn làm hài lòng chúng ta. Cây ăn quả, liễu, và dẻ sử dụng
những “lá thư” khứu giác này để lôi kéo sự chú ý và mời gọi
những chú ong đi ngang đến “chè chén”. Mật hoa ngọt ngào –
chất lỏng giàu đường, là phần thưởng mà côn trùng nhận được
cho việc tình cờ gieo rắc phấn hoa khi chúng đến. Hình dạng và
màu sắc của hoa cũng là tín hiệu. Chúng hoạt động tương tự
như bảng quảng cáo, nổi bật giữa m