https://thuviensach.vn

Sống và Chết ở Thượng Hải
Trịnh Niệm (Nien Cheng)
(Đặng Thiền Mẫn dịch)
Nguyên tác: Life and Death in Shanghai (1987)
Nhà xuất bản: Tác Phẩm Mới
Ngày phát hành: 1989
Tạo ebook: B[i]N
Rà soát chính tả: bun_oc (TVE-4U)
Tạo cover: B[i]N
Ngày hoàn thành ebook: 01/10/2015
Lưu ý: Nội dung ebook này được lấy từ trên mạng Internet nhưng ban đầu không đầy đủ.
Người làm ebook đã bổ sung những nội dung còn thiếu từ sách xuất bản năm 1989 do thành viên
bun_oc (tve-4u.org) cung cấp. Những nội dung đã được bổ sung bao gồm:
1, Từ “Tên điều tra viên của nhà tù số 1 nói chen vào…” (Chương 10)
tới "…- Mày hãy nhớ lại năm 1962. Cái gì xảy ra năm 1962?" (Chương 10)
2, Từ "Tôi mở cửa phòng ra và gọi u già. Khi u già tới tôi nói…"(Cuối chương 15)
tới "…- Chị nói lạ! Không, tôi không sợ. Tôi phải cự lại. Nếu không thì tôi cũng chết vì bực
tức và thất vọng" (đầu chương 16)

https://thuviensach.vn

MỤC LỤC
GIỚI THIỆU
PHẦN I: CƠN GIÓ CÁCH MẠNG
Chương 1: Cuộc Săn Bắt Phù Thủy
Chương 2: Sự Yên Tĩnh trước Cơn Bão Táp
Chương 3: Hồng Vệ Binh
Chương 4: Giam Lỏng
PHẦN II: NHÀ TÙ
Chương 5: Biệt Giam
Chương 6: Thẩm Vấn
Chương 7: Cuộc Cách Mạng Tháng Giêng và Sự Kiểm Soát của Quân Đội
Chương 8: Đảng và Phái
Chương 9: Tiếp Tục bị Hành Hạ
Chương 10: Lời Thú Tội của Người Em Trai
Chương 11: Một Kiểu Tra Tấn
PHẦN III: CUỘC ĐẤU TRANH VÌ CÔNG LÝ
Chương 13: Con Tôi Đâu?
Chương 14: Đi Tìm Sự Thật
Chương 15: Một Học Viên Khác Thường
Chương 16: Cái Chết của Mao
Chương 17: Phục Hồi
Chương 18: Vĩnh Biệt Thượng Hải

https://thuviensach.vn

GIỚI THIỆU
Sống và chết ở Thượng Hải là một trong những cuốn sách bán
chạy nhất năm 1987 tại Mỹ, chỉ riêng lần in đầu đã bán hết ngay 200.000
bản. Tác phẩm được in đi in lại nhiều lần, dịch và xuất bản ở nhiều
nước. Tác giả của tác phẩm này là Trịnh Niệm, bà tên thật là Du Niệm
Viên, sinh năm 1915, từng du học tại nước Anh. Bút danh Trịnh Niệm
hình thành từ họ của chồng và chữ đệm của tên bà. Chồng bà, ông Trịnh
Thái Kỳ làm Tổng Giám đốc hãng Shell tại Thượng Hải. Sau khi ông qua
đời vì bệnh ung thư, Hãng Shell mời bà Trịnh Niệm làm cố vấn cho
Hãng. Từ năm 1966, khởi đầu thời kỳ Cách mạng Văn hoá, bà Trịnh
Niệm bị bắt giam và đày đọa đến năm 1973 mới được trả tự do. Vậy mà
mãi bảy năm sau, tháng 9-1980 bà mới rời Trung Quốc – Tổ quốc yêu
thương của mình - sang sống ở Canada, và ba năm sau định cư tại
Washington (Hoa Kỳ).
Sống và chết ở Thượng Hải là một tiểu thuyết tự truyện, nguyên
gốc tiếng Anh, do Nhà xuất bản Penguin Books xuất bản năm 1987. Tác
phẩm như một bức tranh toàn cảnh về Trung Quốc thời kỳ Cách mạng
Văn hoá đầy bi kịch, đầy máu và nước mắt. Thông qua lối kể chuyện
dung dị bằng những chi tiết chân thực, những hình ảnh vô cùng sống
động về cuộc đàn áp khổng lồ trên toàn cõi Trung Quốc, người đọc khi
thì run sợ, lúc thì hồi hộp, lo lắng, lúc thì bùng lên căm giận… như chính
mình đang sống trong Cách mạng Văn hoá. Tác phẩm làm ta hiểu rõ được
thân phận của giới trí thức Trung Quốc, cũng như của toàn thể nhân dân
lao động – những người lương thiện, yêu nước, những người lao động bị
chà đạp, bị nghiền nát bởi bè lũ Giang Thanh. Sống và chết ở Thượng
Hải được viết bởi một con người tràn đầy lòng nhân hậu. Nhờ thế mà
tác phẩm có tính nhân văn cao, sức thuyết phục, hấp dẫn lớn.

https://thuviensach.vn

PHẦN I: CƠN GIÓ CÁCH MẠNG
Chương 1: Cuộc Săn Bắt Phù Thủy
Đối với tôi, dĩ vãng - mà tôi nhớ rõ từng chi tiết - đã trở thành vĩnh
cửu. Bằng hồi ức, tôi có thể quay lại - cả trong thời gian lẫn không gian để trở về thời điểm của một đêm hè oi bức tháng 7 năm 1966 và nhìn
ngắm lại ngôi nhà cũ của tôi ở Thượng Hải. Lúc đó con gái tôi đã ngủ
trong phòng riêng của nó. Đám gia nhân cũng đã ở yên trong khu nhà dành
riêng cho họ. Chỉ còn lại một mình tôi trơ trọi trong thư phòng. Ngay lúc
này, tôi vẫn còn nghe tiếng thấy tiếng vù vù của chiếc quạt trần, vẫn
nhìn thấy trên bàn giấy, những bông hoa cẩm chướng - trắng muốt và ủ
rũ vì thời tiết nóng bức - cắm trong chiếc bình cổ đời Càn Long cũng màu
trắng. Ngọn đèn đọc sách rọi sáng nửa căn phòng và chiếc nệm bọc lụa
màu đỏ thêu chỉ kim tuyến lấp lánh trên ghế tràng kỷ.
Một ông bạn người Anh vẫn thường đến chơi đã gọi căn nhà ấy là
“một ốc đảo tiện nghi và sang trọng trong một thành phố nhếch nhác”.
Thật ra căn nhà của tôi chẳng những không phải là một lâu đài, mà so với
tiêu chuẩn phương Tây thì cũng còn rất khiêm nhường nữa là khác.
Nhưng tôi vẫn dành thời gian và tâm tư để làm cho ngôi nhà ấy thành một
tổ ấm, một thiên đường cho tôi và cho con gái tôi, để có thể tiếp tục
hưởng được những tiện nghi trong khi cả thành phố đang trải qua thực
trạng vô sản.
Mười bảy năm sau ngày Đảng Cộng sản chiếm được lục địa Trung
Hoa, thành phố Thượng Hải chỉ còn rất ít gia đình vẫn giữ được mức
sống như gia đình tôi. Trong thành phố mười triệu dân này, có lẽ chỉ
khoảng mười gia đình là còn giữ được lối sống cũ, ngôi nhà cũ và còn gia
nhân, đầy tớ phục dịch. Thực ra, Đảng cũng không chính thức qui định
người dân sống như thế nào. Năm 1949, khi quân đội Cộng sản tiến vào
thành phố Thượng Hải, chúng tôi còn bị cấm không được sa thải gia
nhân, đầy tớ, để khỏi làm cho tình trạng thất nghiệp thêm trầm trọng.
Nhưng những đợt vận động chính trị làm rung chuyển đất nước này và
làm cho những người trước kia giàu có nay trở thành nghèo mạt. Họ trở
thành nạn nhân của sự bần cùng hóa ấy vì họ đã buộc phải trả những
khoản “tiền phạt” khổng lồ, hoặc ít ra thì lợi tức của họ cũng sụt giảm

https://thuviensach.vn

ghê gớm. Nhiều nhà doanh nghiệp tư sản đã ở lại lục địa cùng với gia
đình khi xí nghiệp của họ đã rời khỏi Thượng Hải. Tôi không có ý thay
đổi lối sống của mình. Không những vì tôi còn đủ phương tiện để duy trì
mức sống cũ, mà còn vì - thông qua “Tổ chức Mặt trận đoàn kết” - chính
quyền thành phố đã đối xử với tôi một cách lịch thiệp, đàng hoàng. Tuy
nhiên, tôi và con gái tôi cũng phải sống một cách lặng lẽ và trong sự bị
nghi ngờ. Chúng tôi tin rằng cuộc cách mạng vô sản là một diễn biến lịch
sử không thể tránh được đối với Trung Hoa, do đó chúng tôi đã chuẩn bị
để nương theo diễn biến ấy.
Tôi thường nhớ lại cái khoảnh khắc lúc nửa đêm ngày 3 tháng 7
năm 1966. Không phải vì tôi chỉ hoài tưởng đến chuỗi ngày tôi còn được
sống chung với con gái tôi, mà chủ yếu đó là khoảnh khắc cuối cùng của
cuộc sống thường nhật mà tôi đã từng sống từ bao năm trước đó. Khí
hậu nóng bức vẫn đè nặng lên thành phố, dù là ban đêm. Mở toang cửa
sổ mà trong phòng vẫn không thoảng một cơn gió nhẹ. Mình mẩy tôi ướt
đẫm mồ hôi. Chiếc áo lót dính sát vào lưng khi tôi cúi xuống tờ báo, đọc
những bài báo chứa đựng những lời tố cáo dữ dội. Những bài báo như
vậy luôn luôn là những lời tiên báo nhằm chuẩn bị dư luận cho một đợt
vận động chính trị sắp tới. Đó là những nỗ lực tuyên truyền nhằm tạo ra
bầu không khí căng thẳng thích hợp và kích động quần chúng. Thường
khi chỉ cần đọc kỹ các bài báo do các nhà hoạt động ưu tú của Đảng viết
ra và thông qua những lời bóng gió xa xôi của họ, người ta cũng có thể
đoán được mục tiêu và nạn nhân của cuộc vận động sắp tới. Bởi trước
đó, tôi chẳng hề dính dáng đến một phong trào chính trị nào, nên tôi đã
không tiên cảm được những tai họa mà cuộc vận động sắp tới sẽ ảnh
hưởng đến tôi. Nhưng, cũng như trong mọi trường hợp trước đó, những
lời lẽ dữ dội được dùng trong các bài báo tuyên truyền ấy đã làm cho tôi
cảm thấy khó chịu. Người lão bộc - lão Triệu - bưng đến cho tôi bình trà
ướp nước đá và đặt lên bàn. Vừa nhấm nháp ly trà mát lạnh, tôi vừa đưa
mắt nhìn tấm hình người chồng quá cố của tôi. Từ ngày nhà tôi mất,
thấm thoắt đã chín năm qua, khoảng trống do cái chết của anh để lại
trong lòng tôi vẫn còn đó. Tôi vẫn luôn luôn cảm thấy bị bỏ rơi và trơ
trọi mỗi khi tôi khó chịu vì tình hình chính trị, và tôi cảm thấy sự nâng đỡ
của nhà tôi là quá cần thiết cho tôi.

https://thuviensach.vn

Năm 1935, tôi gặp nhà tôi, khi anh đang soạn luận án Tiến sĩ ở
Luân Đôn. Sau đó chúng tôi thành hôn và trở về Trùng Khánh, thủ đô thời
chiến của Trung Hoa. Năm 1939, anh trở thành viên chức Bộ Ngoại giao
của chính quyền Quốc Dân Đảng. Năm 1949, khi quân đội Cộng sản tiến
vào Thượng Hải, lúc đó, anh làm giám đốc văn phòng Bộ ngoại giao của
chính quyền Quốc Dân Đảng tại Thượng Hải. Khi đại diện Cộng sản ông Chương Hán Phu - đến tiếp quản văn phòng, ông này đã mời nhà tôi
ở lại làm việc với chính quyền mới trong lúc giao thời với tư cách là cố
vấn ngoại giao cho thị trưởng thành phố mới được chỉ định, tức là
nguyên soái Trần Nghị. Một năm sau đó, nhà tôi được phép rời khỏi chức
vụ trong chính quyền nhân dân để nhận chức vụ tổng quản lý chi nhánh
Thượng Hải của công ty dầu khí Shell. Công ty này là một trong số rất ít
xí nghiệp của Anh có tầm vóc quốc tế - chẳng hạn như công ty “Kỹ
nghệ hóa chất Imperial”, Ngân hàng tổ hợp Hồng Kông - Thượng Hải,... còn cố để giữ các chi nhánh ở Thượng Hải. Bởi hãng Shell là công ty độc
nhất cỡ quốc tế về dầu khí muốn ở lại làm ăn tại lục địa Trung Hoa, nên
những viên chức Đảng có khuynh hướng ủng hộ cuộc giao thương với
phương Tây đã đối đãi với công ty và với bản thân chúng tôi một cách
lịch sự, đàng hoàng.
Năm 1957, nhà tôi qua đời vì bệnh ung thư, một người Anh được
chỉ định làm tổng quản lý thay nhà tôi. Và bản thân tôi được hãng Shell
mời làm phụ tá cho ông ta với chức vụ cố vấn quản trị. Tôi làm việc cho
hãng Shell với chức vụ ấy cho đến năm 1966.
Những vị tổng quản trị người Anh kế tiếp đã nhờ cậy vào tôi để
lèo lái công ty qua khỏi những hầm bẫy chập chùng đối với một xí
nghiệp tư bản ngoại quốc còn giao thương với Trung Hoa dưới quyền
của Mao. Tôi đã phải tìm cho ra đường lối giải quyết các vấn đề để làm
sao không phải hy sinh thể giá của công ty Shell hoặc không làm mất thể
diện các quan chức người Trung Hoa. Công việc của tôi là quản trị nhân
viên, làm trung gian liên lạc giữa ông tổng quản lý và “Hiệp Hội công
nhân hãng Shell”, phân tích những đòi hỏi của Hiệp Hội và làm sao để đi
đến chỗ có thể thỏa hiệp được. Tôi đã thảo tất cả các văn thư giao dịch
với chính quyền Trung Hoa bằng tiếng Hoa. Mỗi khi ông tổng quản lý
người Anh về nước nghỉ hè hoặc đi Bắc Kinh để thương thảo với chính
quyền Trung ương thì tôi lại phải hành xử quyền tổng quản lý. Tôi nghĩ

https://thuviensach.vn

mình cũng may mắn có được một công việc làm ăn thích hợp và tự hào là
một phụ nữ duy nhất ở Thượng Hải được giữ một chức vụ trung cấp
của một công ty nổi tiếng nhất thế giới.
Mùa xuân năm 1966, sau khi thương thảo và đạt được thỏa hiệp
với chính quyền Trung Hoa về “Những tài sản được dùng để thanh toán
các khoản nợ”, công ty Shell đã đóng cửa văn phòng chi nhánh Thượng
Hải. Công ty đã bàn giao tài sản của công ty ở Trung Hoa và chính quyền
tiếp nhận các công nhân viên của công ty với lời cam kết vẫn để họ tiếp
tục làm việc và trả hưu bổng cho họ. Với tư cách là thành viên trong ban
quản trị, tôi không bị chi phối bởi thỏa hiệp ấy như các nhân viên khác
trong “Hiệp Hội công nhân hãng Shell” chi nhánh Thượng Hải. Thực ra
Hiệp Hội này chỉ là tổ chức của chính quyền thiết lập ra nhằm kiểm soát
các công nhân của hãng mà thôi.
Khi thỏa hiệp được ký kết, con gái tôi - một diễn viên trẻ của
xưởng phim Thượng Hải - đang đi trình diễn cùng với cơ quan của nó ở
miền Bắc Trung Hoa. Tôi nghĩ là khi nó trở về, tôi sẽ làm một chuyến du
lịch Hồng Kông. Nhưng, trong khi tôi chờ đợi nó trở về, cuộc Cách mạng
Văn hóa được phát động. Đoàn diễn viên, trong đó có con gái tôi, được cơ
quan gọi về Thượng Hải gấp để các thành viên của cơ quan tham gia vào
cuộc Cách mạng Văn hóa. Vì biết rằng mỗi khi có cuộc vận động chính
trị thì các viên chức chính quyền thường rất ngần ngại khi phải quyết
định, do đó mọi công việc trong tất cả guồng máy chính quyền chậm lại
đến độ có thể nói là hoàn toàn bị ngưng đọng. Bởi vậy tôi quyết định
không nộp đơn xin đi Hương Cảng, để khỏi bị từ chối. Vì cứ mỗi lần bị
từ chối như vậy thì đều được ghi vào hồ sơ cá nhân mà mỗi người đều
có ở công an. Và cá nhân đó có thể bị làm khó dễ sau này. Tôi quyết định
ở lại Thượng Hải vì tin rằng cuộc Cách mạng Văn hóa chắc cũng không
kéo dài quá một năm, một khoảng thời gian thông thường cho mỗi cuộc
vận động chính trị.
Ly nước trà đã làm cho tôi mát mẻ phần nào. Tôi đứng dậy đi vào
phòng ngủ bên cạnh để tắm một cái rồi lên giường ngủ. Mặc dù trời
nóng, tôi cũng cố để ngủ. Điều cuối cùng mà tôi biết được là người vú
của tôi - má Trần - đã nhè nhẹ đánh thức tôi dậy.

https://thuviensach.vn

Nhìn đồng hồ trên bàn ngủ, mới có sáu giờ rưỡi sáng nhưng bên
ngoài cửa sổ, rạng đông đã cháy rực và nhiệt độ trong phòng đã lại bắt
đầu tăng lên. Má Trần nói:
- Quí và một người nữa ở sở cũ của bà lại thăm bà.
- Họ cần gì vậy? - Tôi hỏi, giọng còn ngái ngủ.
- Họ không nói. Nhưng cái cung cách đối xử của họ lạ lắm. Họ cứ
đi thẳng vào phòng khách và ngồi xuống ghế tràng kỷ, chứ không đợi
mời mọc như trước kia, khi sở chưa đóng cửa.
- Người kia là ai - tôi thò đầu ra khỏi phòng tắm và hỏi tiếp - ông
Quí, tôi biết, là phó chủ tịch Hiệp Hội công nhân hãng Shell chi nhánh
Thượng Hải. Thương thảo với ông ta là một phần trong những công việc
của tôi. Ông là người đàng hoàng biết điều và dễ thỏa hiệp.
- Tôi không biết tên người kia. Tôi chưa gặp ông ta lần nào, tôi nghĩ
có lẽ ông ta là một vệ binh. Ông ta cao nhưng mảnh khảnh.
Theo sự mô tả của má Trần, tôi đoán có lẽ ông ta là một trong số
những người “hoạt động” trong Hiệp Hội công nhân hãng Shell. Ở mặt
chìm thì không biết sao, nhưng ở mặt nổi thì trong hãng không có đảng
viên. Qua cung cách cư xử của một số người “hoạt động” trong hãng, tôi
hiểu rằng những người này được khuyến khích để làm “chó săn” cho
“Hiệp Hội công nhân Thượng Hải”. Vì không trực tiếp tiếp xúc với
những người “hoạt động” này - hầu hết họ đều là bảo vệ hay công nhân
tạp dịch, quét dọn - nên tôi chỉ biết các hoạt động của họ chủ yếu là qua
bộ phận đầu não.
Có tiếng gõ cửa phòng tắm. Lão Triệu, người lão bộc già của tôi
trao cho má Trần một cái khay và nói với tôi:
- Họ nói bà chủ nhanh lên.
- Được - tôi nói - nói với họ là tôi sắp xuống ngay bây giờ. Lấy
thức uống và thuốc lá ra mời họ đi.
Nói như vậy chứ tôi cũng chẳng vội vã gì. Tôi cần có thì giờ để suy
nghĩ đối phó với bất cứ điều gì sắp tới. Hai người ấy đến vào giờ này
hẳn là phải có cái gì đó bất thường. Tuy nhiên, ở Trung Hoa khi được
mời đến để tham gia học tập chính trị, ít có người được nói cho biết

https://thuviensach.vn

trước. Trong những trường hợp như vậy, các quan chức ra lệnh mọi
người ngưng ngay - bất cứ là đang làm việc gì - để tham gia học tập
chính trị cái đã, công việc mặc kệ, muốn ra sao thì ra. Tôi tự hỏi không
biết có phải hai người này đến mời tôi tham gia học tập chính trị hay
không. Tôi biết là “Hiệp Hội công nhân Thượng Hải” đang tổ chức
những lớp học tập cho các công nhân viên của hãng Shell để chuẩn bị tư
tưởng cho những người này tiếp tục làm việc với đồng lương thấp kém
hơn.
Trong lúc ngồi ăn sáng và uống trà, tôi duyệt lại những sự kiện dẫn
đến việc đóng cửa văn phòng hãng Shell và xét lại mọi ngôn ngữ cử chỉ
của mình trong cuộc thương nghị giữa công ty và đại diện chính quyền
Trung Hoa. Mặc dù tôi có mặt cùng với ông tổng quản lý trong tất cả các
buổi họp, tôi đã không dự phần vào cuộc bàn cãi nào. Công việc của tôi
chỉ là ngồi đó quan sát ghi nhận để sau đó, khi trở về văn phòng mới đưa
ra ý kiến và khuyến nghị cho ông tổng quản lý. Tôi quyết định là nếu họ
có hỏi tôi về những vấn đề liên quan đến hãng Shell tôi sẽ trì hoãn bằng
cách đề nghị để tôi viết thư hỏi thăm tin tức của hãng.
Tôi mặc áo sơ mi vải trắng, chiếc quần rộng màu xám và mang đôi
dép đen. Đó là bộ y phục phổ biến của phụ nữ ở chỗ công cộng. Để khỏi
bị dòm ngó, để ý. Vừa đi xuống thang, tôi vừa suy nghĩ rằng những người
sai hai người kia đến gặp tôi vào lúc sáng sớm như thế này là cố ý để làm
cho tôi phải bối rối. Tôi cứ việc thong thả bước xuống và cố giữ một vẻ
bình thường.
Bước vào phòng khách, tôi thấy cả hai người ngồi ưỡn ra trên ghế
tràng kỷ. Hai ly nước cam bày trước mặt còn nguyên không đụng đến.
Thấy tôi, theo thói quen, Quí đứng dậy. Nhưng nhìn thấy người kia vẫn
tiếp tục ngồi ưỡn ra, Quí đỏ bừng mặt, có vẻ bối rối và lại ngồi xuống.
Người kia cứ tiếp tục ngồi ưỡn ra, khi tôi bước vào là một cử chỉ bất lịch
sự có tính toán. Năm 1949, không lâu sau khi quân đội Cộng sản tiến vào
Thượng Hải, anh cảnh sát khu phố tôi ở đến thăm nhà tôi đầu tiên và
không hẹn trước. Anh ta gạt lão gia bộc của tôi đang đứng ở cửa và tiến
thẳng vào phòng khách - lúc đó, tôi đang ở trong đó - và nhổ toẹt xuống
tấm thảm trải nhà. Đó là lần đầu tiên tôi thấy quyền uy được biểu hiện
một cách quái gở và thô bỉ như vậy. Từ đó, tôi nhận ra là các quan chức

https://thuviensach.vn

cấp dưới của Đảng vẫn thường có những cử chỉ thô bỉ quá đáng thực ra
chỉ là cách thức họ dùng che đậy cái mặc cảm tự ti của họ.
Làm như không biết đến sự bối rối của Quí và sự thô lỗ của người
kia, tôi ngồi xuống ghế trước mặt họ và thản nhiên hỏi:
- Mấy ông có việc gì mà đến tôi sớm vậy?
- Chúng tôi đến yêu cầu chị đến dự buổi mít tinh - Quí nói.
- Mít tinh về vấn đề gì? - tôi hỏi tiếp - Ai tổ chức? Ai sai các ông
đến yêu cầu tôi tham dự? - giọng có vẻ bực bội.
- Không cần phải hỏi nhiều như vậy - người “hoạt động” kia nói
gắt gỏng - chúng tao sẽ không có mặt ở đây giờ này nếu chúng tao không
có quyền như vậy. Tất cả các công nhân viên cũ của hãng Shell đều phải
tham dự cuộc mít tinh này. Đó là điều rất quan trọng. Thế mày không biết
cuộc Đại Cách mạng Văn hóa đã được phát động rồi sao?
- Cuộc đại Cách mạng Văn hóa thì có liên can gì đến tôi? Tôi đã làm
việc cho một xí nghiệp thương mại chứ không phải cho một cơ sở văn
hóa?
- Mao Chủ tịch đã dạy tất cả mọi người ở Trung Hoa phải tham gia
vào cuộc Cách mạng Văn hóa, - Quí nói.
Rồi cả hai cùng nói một cách nóng nảy:
- Trễ rồi, phải đi ngay lập tức.
Họ đứng dậy. Tôi nhìn đồng hồ treo tường: 7h15', người vú già
đứng đợi tôi ở cửa và trao cho tôi cái túi xách và cây dù. Tôi cầm lấy và
mỉm cười cám ơn. Nhưng vú không mỉm cười đáp lại. Vú nhìn tôi đăm
đăm. Vẻ lo lắng hiện rõ trên nét mặt.
-Tôi sẽ về ăn cơm trưa ở nhà. - Tôi nói để trấn an vú. Và vú chỉ
lặng lẽ gật đầu.
Lão gia bộc đứng đợi để mở cổng. Lão cũng nhìn tôi với vẻ mặt lo
lắng, nhưng không nói gì, chỉ lặng lẽ đóng cổng khi chúng tôi đã ra khỏi.
Gia nhân của tôi lo sợ là điều hoàn toàn dễ hiểu. Họ đều biết từ
mười bảy năm nay, dưới quyền của Mao Trạch Đông, đã có biết bao

https://thuviensach.vn

người ra khỏi nhà của họ trong các cuộc vận động chính trị và không bao
giờ trở về nữa.
Ngoài đường phố có ít người qua lại. Nhưng các xe buýt thì đông
nghẹt những người, mặt mày có vẻ trang trọng. Vì cứ phải đi vòng vo
nên mãi đến chín giờ chúng tôi mới tới nơi đã định.
Một số thanh niên nam nữ tụ tập ở cổng trường kỹ thuật, nơi tổ
chức cuộc mít tinh. Khi thấy chúng tôi từ trạm xe buýt đi tới, một số
chạy vào bên trong trường, la lớn: “Chúng đã tới, chúng đã tới”.
Một người đàn ông chạy ra và nói với hai người “áp tải” tôi:
- Làm gì mà lâu vậy? Cuộc mít tinh được tổ chức từ lúc 8 giờ?
Hai người kia quay đầu về phía tôi và nói:
- Cứ hỏi con mụ ấy!- Rồi họ vội vã đi vào toà nhà. Căn phòng đông
nghẹt người. Trong số những người ngồi trên những ghế dài bằng gỗ ở
hàng đầu, tôi thấy ông bác sĩ và các viên chức trung cấp của hãng Shell.
Những tài xế, gác cổng, gác thang máy, quét dọn, thư ký... ngồi lẫn lộn
trong đám đông thanh niên - có lẽ là học sinh trường này - ở phía sau. Một
số nữa đứng ở lối đi giữa hai hàng ghế và ở khoảng trống phía sau.
Xuyên qua những cửa sổ mở toang, mặt trời như đổ lửa vào trong phòng.
Nóng và ngột ngạt! Nhưng rất ít người dám dùng quạt, không khí trong
phòng có vẻ nặng nề và căng thẳng.
Mặc dầu suốt chín năm qua, chúng tôi cùng làm chung trong một
hãng và nhìn thấy nhau hàng ngày, nhưng lúc này không có một viên chức
trung cấp nào chào tôi hoặc tỏ dấu hiệu nhận ra tôi khi tôi đi ngang,
chạm vào họ để tới chỗ dành cho mình ở băng ghế thứ hai.
Hầu hết mọi người đều cố tránh nhìn vào mặt tôi, chỉ có một số ít
nhìn tôi ánh mắt có vẻ bối rối, lo lắng.
Tôi tự hỏi mấy tháng nay từ khi hãng đóng cửa thì những người này
sống ra sao. Họ đúng là những người bị thua thiệt trong thỏa hiệp “những
tài sản được dùng để thanh toán các khoản nợ” đã đạt được giữa công ty
Shell và đại diện chính quyền nhân dân. Hầu hết những người này đã làm
việc lâu năm cho hãng. Có những người làm từ thập niên 1920: Trong
thời Nhật chiếm đóng Thượng Hải, một vài trong số những người này đã
để lại nhà cửa và gia đình ở Thượng Hải để theo hãng xuống Trùng

https://thuviensach.vn

Khánh, thủ đô thời chiến của Trung Hoa. Những người ở lại, nhiều
người chẳng thà chịu đựng những khó khăn về kinh tế hơn là làm việc
với công ty dầu của Nhật hoạt động ngay trên sản nghiệp chiếm đoạt
công ty Shell. Hầu hết những người này đã xấp xỉ hoặc hơn lục tuần.
Thỏa hiệp nhấn mạnh ở điểm những người này vẫn được quyền làm
việc trong cơ sở mới. Điều mà thỏa hiệp lờ đi là trong cơ sở mới họ có
thể không được giữ chức vụ cũ mà có thể giao chức vụ như thư ký hoặc
thông dịch với mức lương thấp hơn nhiều, kể cả lương hưu. Không một
người nào dám phản đối những điều khoản này trong thỏa hiệp. Bởi vì,
chính quyền muốn vậy. Cả tổng quản lý và tôi đều hết sức tranh thủ sự
đảm bảo từ phía chủ tịch công đoàn cho quyền lợi của công nhân. Nhưng
chúng tôi được cho biết là toàn thể công nhân của chúng tôi đều lấy làm
hài lòng với những điều khoản này. Trong lần gặp gỡ cuối cùng của
chúng tôi - phía công ty - và chủ tịch công đoàn, chính vị này đã nói với
tôi:
- Toàn thể công nhân đều rất hài lòng trước viễn tưởng được giải
phóng khỏi cái địa vị tồi tệ là công nhân trong một xí nghiệp của ngoại
quốc. Tất cả đều hướng về tương lai và tích cực góp phần mình vào việc
xây dựng xã hội chủ nghĩa, với tư cách là người công nhân trong tổ chức
chính quyền - Đó là đường lối chính thức, của nhà nước. Nhưng, trong
thâm tâm, ngay chủ tịch công đoàn có lẽ cũng không tin tưởng sự đúng
đắn của đường lối ấy. Vào những ngày cuối cùng trước khi hãng đóng
cửa, những công nhân thường, cấp thấp đến gặp tôi cũng lắc đầu thất
vọng và thì thầm than thở: “Vô kế khả thi”, “vô vọng”, “đường cùng”...
Từ lúc chín giờ sáng cho đến giờ cơm trưa - cuộc mít tinh tạm
ngưng - còn tới hơn ba tiếng đồng hồ. Căn phòng càng lúc càng trở nên
nóng bức. Tôi biết, trong lúc chờ đợi những biến cố sắp tới, tôi phải
dành sức để biện hộ cho họ. Chiếc ghế dài bằng gỗ cứng ngắc ngồi đau
ê ẩm chẳng khác gì chiếc ghế tôi đã ngồi dưới hầm để tránh bom của
máy bay Nhật oanh tạc lúc tôi ở Trùng Khánh. Mồ hôi chảy ròng ròng
trên mặt. Tôi mở túi xách tính lấy khăn tay lau mặt thì thấy bà vú đã cẩn
thận để sẵn ở đó một cái quạt nhỏ xíu làm bằng gỗ trầm hương. Tôi lấy
chiếc quạt ra quạt, cố mong xua đuổi cái