https://thuviensach.vn

CUỘC ĐỜI BẤT TỬ CỦA HENRIETTA LACKS
—★—
Nguyên tác: The Immortal Life of Henrietta Lacks
Tác giả: Rebecca Skloot
Dịch giả: Trần Nguyên
Thể loại: Hồi Ký
Bản quyền: Omega+
NXB: Lao động
Năm xuất bản: 2009/Vn2018
—★★★—
Ebook: huydatvns

https://thuviensach.vn

MỘT CUỐN SÁCH VƯỢT NGOÀI NHỮNG MONG
ĐỢI
— NGUYỄN THỊ THU HUYỀN
Thạc sĩ ngành Sinh học Phân tử, Tế bào và Phát triển
Đại học California, Santa Barbara

Lần đầu khi nhìn thấy tiêu đề của cuốn sách – The Immortal

life of Henrietta Lacks (Cuộc đời bất tử của Henrietta Lacks), tôi
đã không mua nó. Tôi biết người phụ nữ trên bìa sách vì tấm
ảnh này của bà đã xuất hiện tương đối nhiều trên các tạp chí và
sách giáo khoa, nhưng tôi không buồn nhớ tên của bà vì cái tên
hơi lạ và khó nhớ. Ngoài việc đang sử dụng tế bào của bà, thì bà
cũng không liên quan trực tiếp đến những nghiên cứu của tôi,
tôi tự nhủ: “Tại sao tôi phải quan tâm đến cuộc đời của người
phụ nữ này?”
Tuy nhiên, theo thói quen, tôi vẫn lướt qua những trang
sách. Và tôi thấy có hình tế bào nhuộm huỳnh quang cùng hình
chụp những kỹ thuật viên đang pha môi trường nuôi cấy cho tế
bào trong phòng thí nghiệm từ năm 1949. Những bức ảnh
khiến tôi tò mò về nội dung cuốn sách, nên tôi đã lật ngược lại
phần mục lục, và tiêu đề của các chương như “Sự ra đời của
dòng tế bào HeLa”, “Nhà máy HeLa”, hay “Bí mật của sự bất tử”
làm tôi bắt đầu cảm thấy thích thú. Hóa ra cuốn sách không tập
trung vào cuộc đời riêng tư của Henrietta Lacks như tôi nghĩ,
mà còn viết về dòng tế bào HeLa, về nuôi cấy tế bào, về khoa học
– thứ duy nhất tôi quan tâm lúc bấy giờ.
Mặc dù đã làm nghiên cứu trong ngành sinh học nhiều năm
và nuôi cấy tế bào động vật (trong đó có tế bào HeLa) hằng ngày,
nhưng tôi không hề biết các tế bào đầu tiên được nuôi cấy trong
phòng thí nghiệm như thế nào và động lực để các nhà khoa học

https://thuviensach.vn

tiến hành thử nghiệm nuôi cấy tế bào là gì. Những câu hỏi này
đã luẩn quẩn trong đầu từ rất lâu nhưng tôi chưa bao giờ thử
tìm hiểu. Cuối cùng, tôi quyết định phải đọc cuốn sách này để có
câu trả lời.
Thế nhưng, vượt ra ý định tìm hiểu về khoa học ban đầu,
cuốn sách đã đưa tôi hết từ bất ngờ này sang bất ngờ khác, cuốn
hút không ngừng.
Tác giả Rebecca Skloot không chỉ dựng lại những phân cảnh
trong cuộc đời của Henrietta Lacks – một người phụ nữ da màu
đã mất từ năm 1951 do mắc bệnh ung thư cổ tử cung khi mới
31 tuổi, mà còn dẫn dắt người đọc đến với những câu chuyện
trong phòng thí nghiệm – nơi các nhà khoa học đã có những
phát hiện quan trọng nhất của thế kỷ 20. Trước khi Henrietta
mất, một bác sĩ đã chủ ý cắt lấy một phần khối u của bà để thử
nuôi cấy các tế bào ấy trong phòng thí nghiệm. Lúc bấy giờ, hầu
hết các tế bào được nuôi cấy trong điều kiện của phòng thí
nghiệm đều chết sau một số lần phân chia nhất định, nhưng các
tế bào ung thư từ cơ thể của Henrietta thì khác: chúng có khả
năng phân chia vô tận. Đây là những tế bào “bất tử” đầu tiên
được nuôi cấy thành công và được gọi là các tế bào HeLa. Cho
đến tận bây giờ, sau khi Henrietta Lacks đã qua đời gần 70 năm,
hàng triệu các nhà nghiên cứu trên thế giới (trong đó có tôi) vẫn
đang nuôi cấy và làm thí nghiệm trên những tế bào này. Các tế
bào HeLa đã giúp sản xuất vắc-xin bại liệt; giúp khám phá ra số
lượng nhiễm sắc thể của con người; đóng góp cho các nghiên
cứu về HPV, HIV, ung thư; giúp lập bản đồ gen người; giúp phát
triển các kỹ thuật sử dụng trong nghiên cứu tế bào; giúp các nhà
khoa học tiến hành thử thuốc, hóa chất, bức xạ; giúp tìm hiểu về
tác động của bom nguyên tử hay môi trường không trọng lực
lên cơ thể con người; và hằng hà sa số những thí nghiệm khác
nữa. Tôi tự hỏi nếu không có HeLa thì ngành y sinh học sẽ phát
triển theo hướng nào?
Mặc dù tế bào HeLa có nhiều đóng góp quan trọng như vậy
cho nền khoa học-y học hiện đại và nhiều công ty đã thu được

https://thuviensach.vn

lợi nhuận khổng lồ từ việc kinh doanh mua bán các tế bào HeLa,
nhưng không mấy người biết đến Henrietta Lacks. Gia đình của
bà cũng đã không hề biết gì về sự tồn tại của những tế bào này
trong một thời gian dài; họ sống trong nghèo đói, cơ cực, thậm
chí còn không có khả năng chi trả cho bảo hiểm y tế của mình.
Và kể từ khi biết về các tế bào ấy, cuộc sống của họ đã bị xáo
trộn. Do tầm hiểu biết khoa học còn hạn hẹp và cũng không ai
giải thích rõ ràng cho họ, gia đình Henrietta tưởng tượng bà vẫn
còn sống trong các tế bào và những thí nghiệm mà các nhà khoa
học đang làm trên tế bào sẽ làm bà bị đau, thậm chí họ nghĩ
rằng người ta đang nhân bản vô tính Henrietta.
Tác giả cũng đi sâu vào tìm hiểu những vụ kiện tụng, những
quy định và những điều luật mới nảy sinh cùng sự phát triển
như vũ bão của y học và khoa học kỹ thuật. Tôi cho rằng những
luận điểm về đạo đức y học và quyền sở hữu mà tác phẩm đề cập
tới rất đáng nhận được sự quan tâm của rất nhiều người Việt
Nam, đặc biệt là học sinh, sinh viên, những người làm công tác
nghiên cứu, hoặc những người học tập và làm việc trong ngành
y và ngành luật.
Không chỉ dừng lại ở đó, cuốn sách đã mang đến cho tôi
nhiều kiến thức cũng như thấu cảm mà trước đây tôi ít có cơ hội
trải nghiệm (qua những cuốn sách hay hoàn cảnh khác). Thông
qua câu chuyện được kể, tôi hiểu hơn về cuộc sống và văn hóa
của những người da màu. Tôi đã không thể tưởng tượng được
những khổ đau mà một người da màu phải trải qua vào thời
điểm cách đây chỉ vài thập niên. Tôi đã rơi nước mắt khi đọc về
những kì thị mà họ phải chịu đựng, xót xa khi đọc về những thử
nghiệm lâm sàng mà các bác sĩ và nhà khoa học đã tiến hành
trên cơ thể họ. Từ lúc nào, tôi chìm đắm vào thế giới của những
người da màu mà tôi chưa bao giờ quen biết. Và tôi đã quên mất
lý do ban đầu tôi bắt đầu đọc cuốn sách.
Đây là cuốn sách đầu tiên tôi từng đọc viết về những kiến
thức khoa học mà không hề khô khan, nhàm chán. Những câu
chuyện được tác giả kết nối với nhau một cách tài tình giữa quá

https://thuviensach.vn

khứ và hiện tại, giữa khoa học và đời thường, giữa góc nhìn của
các nhà khoa học với góc nhìn của công chúng. Không hề có bất
kì chi tiết hư cấu nào nhưng câu chuyện vẫn được dẫn dắt một
cách lôi cuốn, với nhiều tình tiết li kì và gây xúc động không
khác gì một cuốn tiểu thuyết thực thụ. Những điều đó càng làm
tôi thêm nể phục tài năng, tâm huyết, sự kiên trì và nỗ lực mà
tác giả Rebecca Skloot đã bỏ ra trong suốt 10 năm để hoàn
thành được cuốn sách này.
Đến nay, tôi không nhớ mình đã tặng cuốn sách này cho bao
nhiêu người. Tôi thực sự trông chờ bản tiếng Việt của cuốn sách,
và kỳ vọng cuốn sách này sẽ tạo cảm hứng cho nhiều người ở
Việt Nam, như nó đã từng truyền cảm hứng cho tôi: mong
muốn trở thành người viết báo khoa học (science writer), cung
cấp những thông tin khoa học đến mọi người một cách dễ hiểu
nhất.
Trân trọng giới thiệu cùng bạn đọc!
Tháng 11, 2018.

https://thuviensach.vn

CUỘC ĐỜI BẤT TỬ CỦA HENRIETTA LACKS –
MỘT TUYỆT TÁC KỂ CHUYỆN KHOA HỌC
— PHAN VŨ XUÂN HÙNG
Giảng viên Sáng lập
Đại học Fulbright Việt Nam

Tôi đang ngồi cạnh cô ruột tôi (cô Ba) trước khi cô lên bàn

phẫu thuật lấy đĩa đệm và hàn thân đốt sống C5-C6 ở cổ. Cô Ba
tôi năm nay 64 tuổi, sinh ra và lớn lên ở một vùng quê cách
thành phố Hồ Chí Minh khoảng 700 km. Lúc nhỏ cô Ba chỉ học
đến lớp hai rồi ở nhà giúp ông bà nội tôi nuôi bố và các chú. Ở
bệnh viện, tôi giúp cô Ba xử lý tất cả thủ tục giấy tờ – từ lúc
khám, nhập viện cho đến trước ca mổ... Tôi vừa ra ngoài mua
nước uống, khi vào đã thấy có người lấy máu cho cô, và không ai
giải thích với cô tại sao họ làm vậy. Tôi bất giác tự hỏi, liệu
chuyện gì sẽ xảy ra nếu cô Ba một mình vào bệnh viện. Liệu cô
có được tư vấn một cách tận tình trước khi ký những giấy tờ
quan trọng, hay trước khi làm một việc gì đó với cơ thể cô. Đây
là một bệnh viện tư cấp thành phố khá nổi tiếng, mọi thứ tốt
hơn rất nhiều so với những bệnh viện khác ở Việt Nam – về các
vấn đề như tiếp đón bệnh nhân, các dịch vụ xét nghiệm, chăm
sóc người bệnh và vệ sinh phòng bệnh. Nhưng tôi vẫn đầy băn
khoăn về quyền lợi của những người bệnh. Chính hoàn cảnh
này khiến tôi nhớ đến cuốn sách The Immortal Life of Henrietta
Lacks (Cuộc đời bất tử của Henrietta Lacks) – hiểu thấu hơn bao
giờ hết những cảm giác của gia đình Henrietta. Có lẽ, ở một thời
điểm nào đó, con, cháu của Henrietta cũng có những băn khoăn
tương tự về những gì xảy ra với Henrietta vào những năm 1950,
một mình trong phòng bệnh dành cho người da màu, với căn
bệnh ung thư cổ tử cung quái ác.

https://thuviensach.vn

Với tôi, Cuộc đời bất tử của Henrietta Lacks là một tuyệt tác
kể chuyện khoa học, lôi cuốn, hồi hộp và… thực sự giá trị. Tác
giả cuốn sách, cô Rebecca Skloot, đã mất 10 năm ròng rã thu
thập dữ liệu và phỏng vấn hàng trăm người để tái hiện câu
chuyện của một tế bào nổi tiếng nhất thế giới, được lấy từ cơ thể
của Henrietta Lacks, và được đặt tên là tế bào HeLa. Henrietta
Lacks qua đời ở tuổi 31, tế bào HeLa ra đời, sống mãnh liệt và
“bất tử”. Tôi đã đọc ngấu nghiến cuốn sách đến nỗi không muốn
nghỉ giải lao. Ngay từ đầu, cuốn sách đã gợi lên trong tôi rất
nhiều câu hỏi: tại sao lại là Henrietta mà không phải người khác,
tại sao nuôi một tế bào bên ngoài lại khó như thế, tại sao lại là tế
bào ung thư, tại sao Henrietta không hề hay biết về việc tế bào
của mình bị lấy đi nuôi cấy, tại sao lấy tế bào của người ta để
kiếm tiền tỷ mà con cái họ vẫn sống trong nghèo khổ,... và
nhiều câu hỏi khác về sinh học và y học. Càng đọc tôi càng hiểu
sâu thêm về những vấn đề đó. Càng đọc, tôi càng có thêm nhiều
câu hỏi khác.
Hóa ra, những phát minh đặc biệt quan trọng mà tôi vẫn coi
là “đương nhiên” lại có cả một lịch sử khó khăn và ly kỳ ở phía
sau. Hóa ra, từ tế bào ung thư lấy từ người phụ nữ ấy, tương lai
của ngành y học đã mãi mãi thay đổi. Và hóa ra việc lấy tế bào,
nuôi cấy thành công chúng và sử dụng chúng cho khoa học –
không phát triển theo một đường thẳng. Xen lẫn với nó là hàng
loạt những tranh luận, những cuộc hội thảo, các bài báo, các
cuộc kiện tụng; là cảm giác bực bối, tức tối; là nước mắt và cả
khổ đau...
Đây thực sự không phải là một cuốn sách khoa học bình
thường. Tôi đặc biệt ám ảnh với những phân đoạn trong cuộc
đời Henrietta Lacks; bức bối, nghẹt thở với những câu chuyện
xung quanh gia đình bà. HeLa đã tạo nên một ngành công
nghiệp tỷ đô nhưng chồng và con cái bà thì sao? Nhờ cách dẫn
dắt chi tiết từ nhiều khía cạnh như kinh tế, xã hội, văn hóa, tôn
giáo đã làm tôi sáng tỏ thêm nhiều điều – như về sự phân biệt
đối xử với người da màu ở những năm 1950 diễn ra mọi lúc mọi
nơi đến mức người ta cho rằng đó là một việc bình thường, rằng

https://thuviensach.vn

có nhiều nhà khoa học chỉ chú tâm đến các câu hỏi khoa học mà
tuyệt nhiên không quan tâm đến những khía cạnh xã hội khác
cũng như thứ được gọi là đạo đức ngành... Đồng thời, tôi cũng
học được rằng, khi tôn giáo tín ngưỡng trở thành một phần
quan trọng trong cuộc sống con người, lời giải của họ cho nhiều
sự việc hiện tượng xảy ra trong cuộc sống trở nên rất thú vị.
Khi gấp cuốn sách lại, tôi đã thấy an ủi phần nào khi biết
rằng gia đình của Henrietta đã biết đến sự thật, cho dù chỉ là
một phần của sự thật, sau hành trình khám phá nhiều năm với
Rebecca. Cuốn sách chính là một câu trả lời tuyệt vời cho những
day dứt bao nhiêu năm của con gái Henrietta – vì hơn tất cả, cô
muốn biết, mẹ cô là người như thế nào.
Tôi muốn nói rằng, dù bạn là ai, dù bạn quan tâm đến lịch sử,
y học, xã hội học, văn hóa, tôn giáo hay pháp luật... bạn đều sẽ
tìm thấy ở cuốn sách này những điều thực sự có giá trị. Và sau
hết, tôi hy vọng bạn đã thưởng thức nó – như một câu chuyện
văn chương đẹp đẽ – dù cuốn sách này, không có một tình tiết
hư cấu nào.
Trân trọng giới thiệu cùng bạn đọc Việt Nam.

https://thuviensach.vn

LỜI TÁC GIẢ

Đây là một cuốn sách phi hư cấu. Không có cái tên nào bị

thay đổi, không có nhân vật nào được thêu dệt, không có sự kiện
nào được dàn dựng. Trong lúc viết cuốn sách này, tôi đã thực
hiện hàng nghìn giờ phỏng vấn với gia đình và bạn bè của
Henrietta Lacks, cũng như với các luật sư, các chuyên gia đạo
đức, các nhà khoa học, và các nhà báo đã từng viết về gia đình
Lacks. Tôi cũng đã dựa vào lượng lớn ảnh và tài liệu lưu trữ, các
nghiên cứu khoa học và lịch sử, cùng nhật ký cá nhân của
Deborah Lacks – con gái Henrietta.
Tôi đã cố gắng hết sức để ghi nhận và lột tả ngôn từ mà các
nhân vật sử dụng khi nói và viết: những đoạn hội thoại được ghi
lại theo nguyên bản tiếng địa phương; các đoạn văn trích từ
nhật ký và những ghi chép cá nhân được giữ nguyên văn những
gì họ đã viết ra. Như lời một trong số các con cháu của Henrietta
đã nói với tôi: “Nếu cô trau chuốt cho hoa mỹ và thay đổi những
tình tiết trong câu chuyện họ kể, đó là một việc làm không
trung thực. Làm vậy chẳng khác nào lấy đi cuộc sống, trải
nghiệm, và cả bản thể con người họ”. Rất nhiều chỗ trong cuốn
sách, tôi đã mượn từ ngữ mà những người được phỏng vấn đã
dùng để miêu tả thế giới và những trải nghiệm của họ. Bằng
cách này, tôi đã tái sử dụng ngôn ngữ trong thời đại và hoàn
cảnh của các nhân vật, kể cả những từ như da màu. Các thành
viên của gia đình Lacks thường gọi Johns Hopkins là “John
Hopkin”, và tôi đã giữ nguyên cách nói này trong các mẩu đối
thoại của họ. Các câu thoại với ngôi nhân xưng thứ nhất của
Deborah Lacks đều được giữ nguyên như lời cô nói, đôi khi có
sửa lại cho súc tích và rõ ràng hơn.
Henrietta Lacks đã qua đời nhiều thập niên trước khi tôi bắt
đầu viết cuốn sách này, vì vậy tôi phải dựa vào các cuộc phỏng

https://thuviensach.vn

vấn, các hồ sơ pháp lý và bệnh án để tái dựng những phân cảnh
trong cuộc đời bà. Ở những phân cảnh đó, cuộc hội thoại hoặc là
được suy luận từ các tài liệu viết tay hoặc được trích dẫn nguyên
văn theo những gì được thuật lại cho tôi trong cuộc phỏng vấn.
Bất cứ khi nào có thể, tôi đều thực hiện những cuộc phỏng vấn
với nhiều nguồn tin khác nhau để đảm bảo tính xác thực. Đoạn
trích từ bệnh án của Henrietta trong chương 1 là bản tóm tắt
dựa trên nhiều ghi chép khác nhau.
Từ HeLa, được dùng để chỉ các tế bào nuôi cấy có nguồn gốc
từ cổ tử cung của Henrietta Lacks, xuất hiện xuyên suốt cuốn
sách. Nó được đọc là heelah (hy-la).
Về biên sử: mốc thời gian của các nghiên cứu khoa học được
ghi trong cuốn sách này là thời điểm mà nghiên cứu đó được
tiến hành, không phải là ngày mà chúng được công bố. Ở một số
trường hợp, các ngày này được áng chừng vì không tìm được
những ghi chép cụ thể về ngày bắt đầu nghiên cứu đó. Ngoài ra,
vì tôi chuyển qua chuyển lại giữa nhiều câu chuyện, hơn nữa
các nghiên cứu khoa học kéo dài trong nhiều năm, nên có
những đoạn trong cuốn sách này, nhằm giúp người đọc dễ hiểu
hơn, tôi đã miêu tả các phát kiến ấy theo trình tự thời gian, mặc
dù thực tế chúng diễn ra cùng một thời điểm.
Tiểu sử của Henrietta Lacks và các tế bào HeLa làm dấy lên
nhiều vấn đề quan trọng về khoa học, đạo đức, chủng tộc, và các
tầng lớp trong xã hội. Tôi đã làm hết sức mình để trình bày các
vấn đề một cách rõ ràng nhất theo mạch câu chuyện của gia
đình Lacks, và tôi cũng chèn thêm một lời bạt để đề cập đến
những cuộc tranh luận về đạo đức và pháp luật hiện hành xung
quanh quyền sở hữu và nghiên cứu mô. Còn nhiều chuyện phải
bàn về tất cả những vấn đề này, nhưng việc đó nằm ngoài phạm
vi của cuốn sách, vì vậy, tôi xin dành nó cho các học giả và các
chuyên gia trong ngành. Tôi hy vọng độc giả sẽ thông cảm cho
những thiếu sót này.
Chúng ta không nên nhìn bất kỳ ai như một sự trừu tượng.
Thay vào đó, chúng ta phải nhìn thấy bên trong mỗi người một

https://thuviensach.vn

vũ trụ, với những bí mật, những kho báu, những nỗi thống khổ
của riêng nó, cùng với những niềm hân hoan.
— ELIE WIESEL
Trích "Những Tên Bác Sĩ Quốc Xã và Đạo Luật Nuremberg"

https://thuviensach.vn

LỜI MỞ ĐẦU

NGƯỜI PHỤ NỮ TRONG BỨC ẢNH

Trên bức tường phòng tôi có treo bức ảnh của một người

phụ nữ mà tôi chưa từng gặp mặt, mép trái của nó đã bị rách và
được gắn lại bằng băng dính. Bà nhìn thẳng vào máy ảnh và
mỉm cười, hai tay đặt trên hông, đôi môi tô son đỏ thẫm, y phục
được vuốt phẳng phiu. Đó là những năm cuối của thập niên
1940 và bà còn chưa bước sang tuổi 30. Nước da màu nâu sáng
của bà láng mịn, cặp mắt vẫn trẻ trung, tinh nghịch, không hề
hay biết đến khối u đang lớn dần lên bên trong cơ thể – khối u sẽ
khiến năm đứa con của bà mất mẹ, và làm thay đổi tương lai của
nền y học. Bên dưới bức ảnh, dòng chữ cho biết tên của bà là
“Henrietta Lacks, Helen Lane hay Helen Larson”.
Không ai biết người nào đã chụp bức ảnh đó, nhưng nó đã
xuất hiện hàng trăm lần trên các tạp chí, những cuốn sách giáo
khoa về khoa học, các blog và bức tường của các phòng thí
nghiệm. Bà thường được biết đến với cái tên Helen Lane, nhưng
thường là bà không có tên. Bà chỉ đơn giản được gọi là HeLa, cái
tên được đặt cho dòng tế bào người bất tử đầu tiên trên thế giới
– các tế bào của bà, được lấy từ cổ tử cung chỉ vài tháng trước khi
bà qua đời.
Tên thật của bà là Henrietta Lacks.
Tôi đã dành nhiều năm trời chăm chú ngắm nhìn bức ảnh
đó, tự hỏi bà đã sống một cuộc đời như thế nào, chuyện gì đã xảy
ra với các con của bà, và bà sẽ nghĩ gì nếu biết các tế bào được lấy
từ cổ tử cung của mình sẽ sống mãi – hàng nghìn tỷ tế bào được
mua bán, đóng gói, và vận chuyển đến các phòng thí nghiệm
trên khắp thế giới. Tôi thử hình dung cảm giác của bà khi biết
rằng tế bào của mình được mang theo trong những chuyến du

https://thuviensach.vn

hành vũ trụ đầu tiên nhằm tìm hiểu những vấn đề có thể xảy ra
với tế bào người trong môi trường không trọng lực, hay là khi bà
biết chúng đã góp phần không nhỏ vào những tiến bộ quan
trọng bậc nhất trong ngành y học như: vắc-xin phòng bệnh bại
liệt, hóa trị liệu, nhân bản vô tính, bản đồ gen và phương pháp
thụ tinh trong ống nghiệm. Tôi chắc rằng, cũng như hầu hết
chúng ta, bà sẽ vô cùng kinh ngạc khi biết rằng số lượng tế bào
HeLa hiện đang được nuôi cấy trong các phòng thí nghiệm
nhiều hơn hàng ngàn tỉ số tế bào đã từng sống trong cơ thể bà.
Không có cách nào để biết chính xác có bao nhiêu tế bào của
Henrietta đang sống ngày nay. Một nhà khoa học ước tính rằng
nếu bạn có thể đặt tất cả các tế bào HeLa từng được nuôi cấy lên
một cái cân, chúng sẽ nặng khoảng 50 triệu tấn – một con số
ngoài sức tưởng tượng, nhất là khi ta biết rằng mỗi tế bào đơn lẻ
có trọng lượng không đáng là bao. Một nhà khoa học khác tính
rằng nếu bạn có thể xếp liền nhau tất cả các tế bào HeLa từng
được nuôi cấy, nó có thể quấn quanh Trái đất ít nhất ba lần, với
chiều dài hơn 106 nghìn kilomet. Trong khi đó, chính Henrietta
khi còn sống cũng chỉ cao hơn một mét rưỡi một chút.
Tôi biết đến tế bào HeLa và người phụ nữ này lần đầu tiên
trong lớp sinh học của một trường cao đẳng cộng đồng, vào
năm 1988, khi tôi 16 tuổi, 37 năm sau cái chết của bà. Thầy giáo
của tôi, Donald De er, một người đàn ông hói đầu lùn xủn, bước
qua bước lại trên bục giảng rồi bật công tắc máy chiếu. Thầy ấy
chỉ vào hai sơ đồ được chiếu trên bức tường phía sau. Chúng là
các biểu đồ biểu diễn chu kỳ tế bào, nhưng với tôi chúng trông
chẳng khác gì một đống hỗn độn có màu neon, những mũi tên,
các ô vuông, và các vòng tròn với những từ tôi không hiểu, như
“MPF[1] kích hoạt chuỗi phản ứng hoạt hóa protein[2]”.
Tôi đã không qua được năm nhất ở một trường phổ thông
công lập bình thường vì không bao giờ chịu đến lớp. Tôi chuyển
đến một ngôi trường khác, nơi họ dạy môn “Tìm hiểu về Giấc
mơ” thay vì môn Sinh học, nên tôi theo học lớp của thầy De er
để lấy tín chỉ, nghĩa là tôi phải ngồi giữa giảng đường đại học ở

https://thuviensach.vn

tuổi 16, quay cuồng với nào là nguyên phân, nào là các chất ức
chế kinase[3]. Tôi hoàn toàn mù tịt.
“Chúng em có phải nhớ tất cả những thứ trong biểu đồ đó
không ạ?” – một sinh viên la lên.
“Có”, De er trả lời. Bọn tôi phải ghi nhớ các biểu đồ này, và
đương nhiên, chúng sẽ có trong bài kiểm tra, nhưng ngay lúc
này điều đó không phải vấn đề. Thầy ấy giải thích rằng điều
thầy muốn chúng tôi hiểu là các tế bào vô cùng kỳ diệu: có
khoảng 100 nghìn tỷ tế bào trong cơ thể chúng ta, mỗi tế bào
nhỏ đến nỗi vài nghìn tế bào có thể xếp vừa trong dấu chấm ở
cuối câu này. Chúng tạo nên các mô – cơ, xương, máu – rồi các
mô đó lại tiếp tục tạo nên các cơ quan trong cơ thể.
Dưới kính hiển vi, một tế bào trông như một quả trứng rán:
có một lòng trắng (tế bào chất) chứa đầy nước và các protein
giúp nuôi dưỡng, và một lòng đỏ (nhân tế bào) lưu giữ tất cả
thông tin di truyền khiến bạn là bạn, chứ không phải ai khác. Tế
bào chất nhộn nhịp như đường phố New York. Nó chứa đầy các
phân tử và các đường dẫn không ngừng vận chuyển các
enzyme[4] và các phân tử đường từ bộ phận này đến bộ phận
khác của tế bào; đồng thời, bơm nước, chất dinh dưỡng và oxi ra
vào tế bào. Các nhà máy tế bào chất nhỏ xíu hoạt động 24/7, tạo
ra đường, chất béo, protein và năng lượng để duy trì hoạt động
của toàn bộ hệ thống và nuôi dưỡng nhân tế bào. Nhân tế bào là
bộ não điều khiển hoạt động của cả tế bào; ở nhân của mỗi tế
bào trong cơ thể có một bản sao của toàn thể bộ gen. Bộ gen này
chỉ định các tế bào khi nào thì phát triển, khi nào thì phân chia,
và đảm bảo rằng từng tế bào làm đúng phần việc của mình,
chẳng hạn việc kiểm soát nhịp tim hay giúp bộ não của bạn hiểu
được những từ ngữ trong trang sách này.
De er đi đi lại lại trước cả lớp, giảng giải cho chúng tôi về
cách mà nguyên phân – quá trình phân chia các tế bào – giúp các
phôi thai phát triển thành em bé, và giúp cơ thể của chúng ta
tạo ra các tế bào mới để chữa lành vết thương hoặc bổ sung

https://thuviensach.vn

lượng máu mà cơ thể đã mất. Đó là một quá trình kỳ diệu, thầy
ví nó như một vũ điệu hoàn hảo.
Thầy nói rằng chỉ cần một sai lầm vô cùng nhỏ ở đâu đó
trong quá trình phân bào cũng đủ khiến cho các tế bào tăng
sinh vượt kiểm soát. Chỉ cần một enzyme hay một protein hoạt
hóa nhầm cũng có thể khiến bạn phải đối mặt với ung thư. Quá
trình nguyên phân bị mất kiểm soát là cách để căn bệnh này
phát triển.
“Chúng ta đã tìm ra điều đó thông qua việc nghiên cứu các tế
bào ung thư được nuôi cấy”, De er giải thích. Thầy ấy mỉm cười
và quay lại phía bảng, viết lên đó hai từ in hoa thật lớn:
HENRIETTA LACKS.
Thầy cho chúng tôi biết rằng Henrietta qua đời vào năm
1951 vì căn bệnh ung thư cổ tử cung quái ác. Trước khi bà mất,
bác sĩ phẫu thuật đã lấy mẫu từ khối u của bà và đặt chúng vào
một cái đĩa petri[5]. Các nhà khoa học đã tìm cách nuôi cấy tế bào
người từ nhiều thập niên, nhưng rồi chúng đều không sống sót
được sau một thời gian. Các tế bào của Henrietta thì khác: chúng
sản sinh ra một thế hệ tế bào mới cứ sau khoảng 24 giờ đồng hồ,
và không bao giờ ngừng lại. Chúng trở thành các tế bào người
bất tử đầu tiên được nuôi cấy trong phòng thí nghiệm.
“Tính đến thời điểm hiện tại, các tế bào của Henrietta đã
sống ngoài cơ thể của bà lâu hơn rất nhiều so với thời gian
chúng ở trong cơ thể”, thầy De er nói. Nếu đến bất kỳ phòng thí
nghiệm nuôi cấy tế bào nào trên thế giới, chúng ta đều có thể
tìm thấy hàng triệu – thậm chí hàng tỷ – tế bào