https://thuviensach.vn

Cảm ơn mẹ, vì đã buông tay cho con được tự do

Trước mỗi lần lên đường, tôi cố gắng trút bỏ mọi định kiến, mọi hình dung. Tôi dốc cạn để
đầu óc trống rỗng, không mong chờ, không phán đoán.
Tôi liều mạng để trái tim mình rộng mở, trần trụi.
Và tôi lên đường như một tờ giấy trắng, với niềm khát khao được phủ kín, được lấp đầy, được
đổi thay.

https://thuviensach.vn

Gọi phụ nữ xinh đẹp là con lừa thì kinh khủng quá. Trên đời này còn bao nhiêu con khác sang
trọng hơn, mềm mại hơn và lấp lánh hơn.
Nhưng cá nhân tôi thấy con lừa rất tuyệt. Tai nó vểnh lên, dễ dàng quay tứ phía, mắt nó mượt
như nhung và to đến mức nhìn thấy cả đuôi mình. Chân nó thì khỏi phải nói, vừa khỏe lại vừa êm.
Trước lừa, mọi thứ đều bình an, mọi cái ác đều tan biến. Nếu bạn hay xem phim, bạn sẽ thấy anh
hùng luôn cưỡi ngựa còn thần thánh lại cưỡi lừa. Chẳng phải Jesus tiến vào Jerusalem trên lưng
một con lừa đó sao, chưa kể các vị tiên tri và ông tổ khác như Abraham hay Moses! Chỉ ngồi bên
lừa ta mới suy tư.
Điều tuyệt đẹp ở lừa là nó không đứng im. Trâu bò thong thả nhai cỏ, còn lừa thong thả đi.
Lừa đi hoài, đi hoài, không đi quá nhanh, hẳn rồi, nhưng bao giờ cũng tới đích và đi nhiều lắm thì
cũng thành nhanh.
Phương Mai đi nhiều. Phần lớn chúng ta cũng thế, nhưng đấy là đi kiếm ăn, đi tìm bồ hoặc đi
trốn nợ. Những sự đi ấy tuy quần quật nhưng luôn trở về chỗ cũ. Chúng ta phi nước đại hằng ngày
trên con đường mòn đến kiệt sức.
Mai thì không phi. Cô cắp tấm thân mình dưới nách. Chạy nước kiệu qua hết chỗ nọ chỗ kia. Ở
đâu cô cũng ngạc nhiên, vùng đất nào cô cũng hồi hộp.
Phương Mai không già, và tôi có cảm giác với kiểu đi này, cô sẽ không già cho đến chết. Hầu
hết chúng ta sẽ chết ở nhà, điều đó phải được coi là bi kịch chứ không thể là sự an tâm như nhiều
kẻ vẫn chắc mẩm, kể cả tôi. Tôi thường tự an ủi mình là ngồi trong nhà, mở ti vi xem Discovery
hoặc National Geographic cũng là “đi” rồi. Sau khi yên tâm như thế, tôi thường đi… ngủ. Trong lúc
tôi chìm sâu vào trong tấm chăn êm đềm (nhưng thực ra tẻ nhạt), thì có không biết bao nhiêu con
lừa vẫn vừa thở dốc vừa vui vẻ khởi hành.
Đi với lừa trở thành một bản năng đến mức đôi khi mắt nó phải che bởi chả cần nhìn đường.
Mai cũng thế, dù mắt cô không che. Có cảm giác cô không hỏi ai trước khi lên đường, không bị
định kiến của thiên hạ làm chùn bước. Những kẻ như Mai có khả năng đi lung tung, nhưng không
khi nào đi cuối cùng. Tôi rất mong có ngày sẽ được nắm đuôi Mai.
Nhiều nhà khoa học tuyên bố loài người ra đời khi khỉ biết đứng thẳng hai chân. Nhầm. Khi
họ đi mới đúng.
Có nhiều định nghĩa về tự do. Nhưng tôi nhớ mãi câu của một nhà văn khi vừa mới ra tù,
thoát khỏi cổng sắt: “Tự do là di chuyển”. Hay thiệt. Không di chuyển thì tự do để làm gì?
Lê Hoàng

https://thuviensach.vn

TỰ BẠCH ►
1
Rốt cuộc, tôi là một con lừa
Thứ nhất, ông bà mình thường bảo “Thân lừa ưa nặng”. Bằng tuổi tôi, vào một buổi tối mùa
đông ướt át cóng buốt như hôm nay, bình thường con gái nhà người ta sẽ ngồi trên ghế sofa, co ro
cuốn chăn vào chân, dụi đầu vào vai chồng, mắt lườm ti vi, mồm cắn hạt dưa, đầu óc mơ mộng nghĩ
đến một kỳ nghỉ ở xa xôi đâu đó có spa và nắng ấm. Cái phiên bản ấy mang tên tôi thì khác hẳn:
cuốn chân vào một cái áo khoác, dụi đầu vào một khung cửa sổ không kính không chấn song trên
một khoang tàu có hai mươi nhăm cái ghế với gần một trăm con người cộng hàng chục con gà và
thêm năm cái xe đạp. Nếu không có anh bạn đường đưa vai ra che chắn, hẳn cái đám đông đen đúa
nhếch nhác kia đã ngồi chồng cả lên người tôi rồi. Chẳng có ti vi cũng chẳng có ghế sofa, tôi chỉ biết
nhắm mắt đếm cừu để tránh những ánh nhìn chòng chọc rất sỗ sàng đặc trưng của người Ấn. Ai
từng đến thăm xứ sở này hẳn đều không thể quên được những tia nhìn không ngại ngùng của cả
đàn ông, đàn bà và trẻ con. Đến một con chó ngái ngủ vệ đường cũng có thể ngửi thấy mùi người lạ
mà bất thần chồm lên ăng ẳng...
Vấn đề là tại sao tôi lại mua chiếc vé hạng cùng đinh trị giá còn kém cả một cuộn giấy vệ sinh
(!) vài rupi trong khi với đồng lương châu Âu tôi dư sức mua vé hạng nhất hoặc thậm chí bao cho
mình cả khoang tàu? Câu trả lời là tôi ngồi trên chuyến tàu nhếch nhác quay lại Delhi không phải
vì vé hạng nhất đã hết mà vì tôi thích thế, thích được tự mình chứng thực cho muôn vàn câu
chuyện mọi người hằng truyền bá về những chuyến tàu vận chuyển người như vận chuyển gia súc
đi lò mổ của thường dân Ấn Độ. Như đã tự thú nhận ở đầu bài viết, tôi là một con lừa, một con lừa
không những ưa nặng mà còn (theo ý của một người bạn) “... tự tìm cách đâm đầu vào vũng nước
để được công nhận là một con lừa có cá tính”.

Vượt ba quả đồi, xuyên qua những trang trại được canh giữ bởi hàng chục con chó săn dữ tợn, chỉ một con lừa
ưa nặng mới tự hành hạ mình như thế khi nó tò mò về một căn nhà trọ rất đẹp nằm tại ngôi làng nhỏ tít
thung lũng trên cao nguyên Quilotoa (Ecuador).

Ngụy trang bằng cái nhãn rất mị dân này (cá tính), tôi đã từng có một hành động khá ẩm sọ:
vừa ký xong hợp đồng làm việc với Đại học Khoa học Ứng dụng Amsterdam, dạy được đúng hai học
kỳ thì đầu năm 2010 tôi đùng đùng tuyên bố bỏ việc. Sếp hết hồn gọi lên gạn hỏi thì tôi bảo đơn
giản là em loanh quanh ở châu Âu lâu quá rồi sếp cho phép em ra ngoài ra hít thở không khí trong
lành một chút. Sếp hỏi tiếp, đi ra ngoài là đi đâu, tôi bảo đi châu Phi với lị Trung Mỹ (tổng cộng
hơn một trăm nghìn ki lô mét). Sếp hắng giọng hỏi câu cuối cùng, một chút là bao lâu, tôi mới bẽn
lẽn cúi đầu mà rằng: chỉ có một năm thôi ạ!

https://thuviensach.vn

Tôi bắt đầu chuyến đi dài gấp hai lần rưỡi vòng xích đạo với một chiếc ba lô nặng mười một
cân. Vào đúng buổi sáng ngày mùng 1 tháng 1 năm 2010, tôi xuất hiện ở sân bay Schiphol trong bộ
dạng của một con lừa hớn hở rất vô căn cứ: không nhà (nhà thuê trả chủ rồi!), không việc làm (mất
dạy rồi còn đâu!), không người yêu (có ai điên mà đi yêu một con lừa đã ẩm sọ lại còn thất nghiệp
và vô gia cư?).
Cái sự hớn hở rất vô tư lự này theo tôi trong suốt chặng đường vắt ngang qua năm châu lục, và
những vũng nước tôi tự đâm đầu vào để được công nhận là có cá tính thì có đủ mọi hình hài chất
liệu, từ vũng bùn cho đến vũng nước hoa. Gần một năm lóc cóc vác ba lô đi quanh, con lừa ướt
nhẹp trong tôi liên tục ngộp thở, lột xác, ngơ ngác, lạc đường, đôi khi phẫn uất hoặc hân hoan tột
đỉnh. Bài học lớn nhất tôi học được sau những lần cắm đầu vào vũng nước có lẽ là việc hết lần này
đến lần khác lại hào hứng tự đứng lên, rũ lông cho nước văng tứ tung, mồm lẩm bẩm “whatever”
(thế nào cũng được!) và lại kéo chiếc ba lô mười một cân đi tiếp cuộc hành trình.
Trở về nhà, với số tiền còn lại trong tài khoản (khoảng hai mươi euro trước khi kịch nút âm
maximum số tiền có thể nợ nhà băng), tôi nhẩm tính ra... mì tôm và đăng ký ăn chực ở nhà tất cả
những đứa bạn đã từng được tôi cho ăn chực. Bốn mươi tám tiếng sau khi hạ cánh trở lại Schiphol,
tôi giữ nguyên mái tóc tết kiểu châu Phi, đứng trên bục giảng và chia sẻ với sinh viên về sự vô
nghĩa của hơn sáu ngàn tỷ đô la tiền cứu trợ đổ vào lục địa đen. Lần đầu tiên tôi giảng bài không
cần giáo án, lần đầu tiên những gã sinh viên to mồm người Mỹ không giơ tay cắt lời, lần đầu tiên
những sinh viên da màu mới nhập học chỉ ngồi yên và lặng lẽ gật đầu.
Khi bạn đang đọc những dòng này, con lừa tôi đã kịp bỏ việc thêm lần nữa. Cái vũng nước mà
nó quyết định đâm đầu vào lần này bao gồm toàn bộ vùng Trung Đông, kéo dài từ điểm châu Phi
nối với châu Âu, vắt qua hướng Đông, dích dắc qua hai mươi quốc gia Hồi giáo ầm ì cả tiếng súng
nội chiến lẫn tiếng hát thanh bình gọi cầu kinh suốt Mùa xuân Ả Rập. Con lừa bất chấp can ngăn
của bạn bè, lăn lộn học tiếng Ả Rập, tập trùm khăn, tập quỳ lạy. Tiền kiếm được ki cóp bóp bụng
suốt một năm lại đổ vào một cuộc hành trình mới: Con đường Hồi giáo. Có sao đâu, whatever,(1)
tiền đôi khi như tóc, hết lại mọc. Chỉ có điều tóc chẳng bao giờ kịp dài để được làm một con lừa nữ
tính, dụi đầu vào vai chồng mơ tắm spa.
Nhưng hượm đã, đó là chuyện sẽ để dành chia sẻ vào một ngày hôm khác. Còn bây giờ, thôi
thì đành xấu một tí để làm con lừa có cá tính vậy. Lọ mọ nhe răng đi đến một vũng nước rồi...
Tùm!!!

https://thuviensach.vn

Một trong những vũng nước lớn nhất mà con lừa tôi cắm đầu cắm cổ đâm vào là cuộc hành
trình một năm đi bụi qua hai mươi ba đất nước đúng theo lộ trình di cư của loài người.
Tôi dạy ở khoa Kinh tế Đại học Khoa học Ứng dụng Amsterdam (Hà Lan). Thời gian gần đây
có thêm rất nhiều sinh viên da màu từ các nước châu Phi đến. Sự kỳ thị tất nhiên là có, dù rất khó
nhận ra. Để ngấm ngầm động viên họ, tôi thường mở đầu môn học bằng câu hỏi: “Tổ tiên loài
người chúng ta có nguồn gốc từ nơi nào?” Rất nhiều bạn trẻ ngỡ ngàng khi biết rằng Nam Phi là cái
nôi của nhân loại, rằng tất cả chúng ta bản chất đều là người gốc Phi.
Hai trăm ngàn năm trước từ châu Phi, con người dò dẫm qua châu Á và châu Úc, rồi lại từ
châu Á chia làm hai nhánh, một vòng lên châu Âu, một vượt đại dương đặt chân lên châu Mỹ.
Chuyến đi bụi của tôi bắt đầu từ điểm khởi thủy của loài người (The Cradle of Humankind), vùng
đất nhỏ cách thành phố Johannesburg của Nam Phi chưa đầy năm mươi ki lô mét. Nơi đây các nhà
khảo cổ học đã tìm ra một số lượng lớn xương người tiền sử có tuổi thọ lên đến ba triệu rưỡi năm.
Gần bảy tỷ con người trên trái đất đã bước ra từ những hang động thô sơ này, đã vượt sa mạc, vượt
rừng thẳm, vượt đại dương, trở thành những cư dân bản địa đầu tiên trên khắp các miền châu lục.
Sau hơn hai trăm ngàn năm, số phận của hậu duệ tổ tiên loài người ở châu Phi ra sao? Số phận
của những cư dân bản địa trên các châu lục khác ra sao? Họ có còn là chủ vùng đất mà tổ tiên châu
Phi đã mất hàng ngàn năm để chinh phục?

Biết tôi chuẩn bị hạ cánh xuống Johannesburg, cô gái ngồi cạnh trên máy bay khuyên tôi nên
gọi cho khách sạn cử người ra đón. “Sao thế? Taxi đầy mà?” Cô ta khinh khỉnh nhìn tôi, lôi son ra
quẹt đỏ lừ đôi môi dày bự rồi xoa đầu tôi như thể an ủi một đứa học trò ngốc: “Welcome to the
world's capital of rape.”(1)
“Thủ đô cướp giết hiếp.” Tôi thở hắt ra, bật điện thoại gọi con bạn đã đến trước vài ngày và
nghe thêm một tràng rủa xả: “Mày khùng vừa thôi mày! Cứ mười bảy giây có một phụ nữ bị cưỡng
ép, đấy là chưa kể lũ nạn nhân trẻ con! Mà đi đường đừng có gọi điện thoại! Ở đây nó lịch sự lắm,
nó chờ mày gọi điện xong rồi xin đàng hoàng chứ không thèm cướp giật gì đâu!”
Trải nghiệm Phi châu của tôi khởi đầu khá hoang mang như vậy. Bốn tháng tiếp theo cuốn tôi
vào một vòng xoáy dữ dội của cảm xúc, bởi nhịp sống ở Nam Phi nói riêng và châu Phi nói chung
không dành cho kẻ ưa cảnh thanh bình. Cái gì cũng được đẩy lên đến cực đoan. Nam Phi nghèo,
tôi đã làm tình nguyện trong một trại trẻ cách thủ đô hào nhoáng chưa đầy một trăm ki lô mét mà
ở đấy trẻ con không đủ nước sạch để uống. Nam Phi giàu, tôi và lũ bạn rỗi hơi đã từng đếm được
hai trăm cái Lamborghini trị giá bằng một nửa GDP của Đông Timor. Nam Phi thực hiện một cuộc
đổi thay chính trị ngoạn mục nhất trong lịch sử nhân loại - lật đổ chế độ phân biệt chủng tộc thay
bằng dân chủ cầm quyền, nhưng Tổng thống Nam Phi sau khi bị tố cáo quan hệ với gái mại dâm,
được hỏi về nguy cơ lây lan AIDS vẫn có khả năng phát ngôn vô tư nhất trần đời rằng có sao đâu vì
“đằng nào thì tôi cũng đã tắm rồi mà” (!).
Nhưng hai thái cực làm tôi ngạc nhiên nhất là sự hoán đổi kinh khủng và di chứng nặng nề của

https://thuviensach.vn

khoảng cách màu da. Dưới chế độ
Apartheid, người da đen từng bị coi là
mạt dân thì bốn mươi năm sau, giờ đây
người da trắng xếp hàng cuối trong thứ
tự ưu tiên tuyển dụng. Một số bạn bè gần
gũi khuyên tôi nên dùng tiếng Anh để
giao tiếp thay bằng tiếng Hà Lan để
không kích động sự kỳ thị đối với ngôn
ngữ của kẻ thống trị trong quá khứ. Rick,
anh chủ khách sạn da trắng nơi tôi ở,
trong một cơn tâm sự không kìm được
đã cho tôi chiêm ngưỡng tầng hầm bí
mật dưới gara ô tô, nơi anh cất công xây
thành một pháo đài phòng thủ kiên cố
với đầy đủ súng ống và thực phẩm dự trữ
trong vòng một tháng. Tôi không biết
nói gì chỉ im lặng. Nelson Mandela đang
như chuối chín cây. Tin đồn ngày càng
dễ trở thành sự thật, rằng ngày ông chết
sẽ là ngày người da đen khai hỏa chiến
dịch Lưỡi Dao Đêm, người da trắng sẽ bị
tàn sát và diệt chủng đến kẻ cuối cùng.
Nhưng cuộc tấn công người da trắng

Cape Flats, nơi chính quyền phân biệt chủng tộc dồn dân da
màu và dân da đen đến sống để dành khu trung tâm cho người
da trắng (gốc Hà Lan và Anh). Khoảng cách giàu nghèo bây
giờ vẫn không mấy thay đổi: một nửa dân số của thành phố
Cape Town vẫn sống trong khu ổ chuột với tỷ lệ thất nghiệp từ
40-70%.

thì chẳng cần chờ đến lúc đó mới diễn
ra. Chẳng phải tự nhiên mà Rick lo xa
biến nhà mình thành pháo đài cố thủ.
Từ năm 1994 đã có hơn ba nghìn nông
dân da trắng ở Nam Phi bị giết hại.
Nhiều người trong số họ bị tra tấn bằng
kim loại nung chảy hoặc đổ nước sôi vào
cổ họng, nhiều người bị hãm hiếp. Mối
hận thù trắng đen dù bao nhiêu năm
qua đi vẫn không nguôi ngoai, số phận
của những kẻ khác màu da vẫn quằn
quại trong chồng chất những lỗi lầm quá
khứ.
Tuy nhiên, dù luật pháp công khai
phân
biệt chủng tộc với người da trắng,
Bé Nya rất kỳ lạ, đôi khi cả ngày không thiết tha ăn uống, cũng
không khóc quấy, chỉ im lặng ôm chặt lấy các cô giáo làm tình 80% việc làm mới kiến tạo không dành
nguyện. cho người da trắng, nhà nước đặc biệt
khắt khe với các công ty da trắng nhưng
như cứ như thể chủ nghĩa Apartheid đã yểm một thứ bùa ngải quái gở trước khi bị tiêu diệt, người
da trắng vẫn nắm được phần lớn tài sản quốc nội của Nam Phi. Tôi thường ngồi cạnh Rick khi anh
chờ nhân viên kế toán kiểm tiền. Tôi nhìn gương mặt khắc khổ của anh, tôi cố đào sâu vào đôi mắt
xanh biếc u uất của anh, tôi chạm mắt vào bàn tay anh gân guốc đầy hình xăm của anh. Nhưng chỉ
đến khi thấy anh trừng mắt nhận tiền từ gã nhân viên kiểm toán và gằn giọng nói với tôi: “Đây là
quê hương của tôi! Tôi sẽ không đi đâu hết!”, tôi mới cảm nhận được một phần lời nhận định về thứ
hạng kinh tế của người da trắng Nam Phi: “Người da trắng phải giàu, vì họ không còn lối thoát.”
Có thể nói Nelson Mandela đã thành công trong việc xóa bỏ chế độ phân biệt đối với người da
đen, nhưng ông chưa thể xóa bỏ tâm lý phân biệt đối với người da đen. Tôi chợt nhận ra chính
những người da đen, từ trong sâu xa tâm thức vẫn còn khiếp sợ người da trắng. Để chống lại cảm
giác đó, nhà nước thì dùng chính sách phân biệt, những kẻ có tiền thì khoa trương cuộc sống xa
hoa, những kẻ cùng đinh thì dùng bạo lực. Những người Nam Phi như Rick bị rơi vào thế cùng, và
đó chính là khi họ sử dụng thứ vũ khí duy nhất còn lại trong tay - niềm tự hào màu da của kẻ từng

https://thuviensach.vn

thống trị - để vươn lên tiếp tục thống trị, không phải bằng luật pháp như thời Apartheid, mà bằng
đồng tiền.
Tôi đến Nam Phi hoang mang bao nhiêu thì rời Nam Phi rối bời bấy nhiêu. Lục địa đen từng
là cái nôi của văn minh nhân loại, suốt hơn một trăm năm qua quay quắt giãy giụa giữa các cực giá
trị đối lập, không thể bình hòa, không thể giao thoa, không thể hàn gắn, và có lẽ cũng chính vì thế
mà mãi không thể đứng lên.

Alice Spring đón tôi dịu dàng như thể muốn an ủi một kẻ sắp ngã quỵ sau đường trường mệt
mỏi. Ấy là tôi đã hồn nhiên nghĩ thế cho đến khi đang đi trên đường thì bị một bàn tay từ trong
bóng tối bất thần túm lại. Cảm giác đầu tiên không phải hoảng sợ mà là cơn buồn nôn đến quặn
ruột bởi hơi rượu rẻ tiền nồng nặc. Nhận ra mái tóc đen lượn sóng và đôi mắt sáng quắc đặc trưng
của thổ dân Úc, tôi định thần lại. Gã thổ dân say bét nhè cười toe toét huơ chai rượu trước mặt
nhiệt tình mời tôi uống chung. Cùng lúc đó một người đi đường tiến tới, không nói không rằng ẩn
gã say dúi xuống ghế đá và lôi tôi xềnh xệch ra khỏi hiện trường.
Với tư cách là người được giải cứu, tôi mời Mark một cốc cà phê. Mark mắt xanh tóc vàng,
nhưng danh chính ngôn thuận cũng là… thổ dân, do cách tính dây mơ rễ má rằng chỉ cần một
phần tám dòng máu thổ dân (tức cách bốn đời) là Mark có quyền tham gia rất nhiều chương trình
phúc lợi xã hội. Tôi trót dại buột mồm phun ra một câu cảm thán “Sướng nhé!” khiến anh chàng
cáu um, lên lớp tôi một thôi một hồi về cái sự không liên quan giữa danh tính văn hóa và danh
tính cơ học. Biết thế nhưng trí óc con người hoạt động bản năng, đâu dễ điều khiển theo tư duy
biện chứng? Phải coi cái gã tóc tai vàng ươm, mắt xanh sáng lòe ngồi trước mặt là một thổ dân
cũng khó như phải coi hổ báo là mèo Kitty, mặc dù danh chính ngôn thuận cái bọn ăn thịt rau ráu
suốt ngày gầm rú ấy đích thực là thuộc họ mèo.
Đặt chân lên mảnh đất này khoảng năm mươi ngàn năm trước, những người dân bản xứ ở
châu Úc được coi là dòng văn hóa lâu đời nhất trên thế giới vẫn còn tồn tại. Các nhà khoa học
khẳng định rằng họ là con cháu trực tiếp của tổ tiên người châu Phi, những người đã tìm đường
men qua châu Á đến châu Úc mà thần kỳ thay, sự lai căng và biến hóa ADN ở họ rất ít. Một nhà sử
học nói với tôi rằng, chỉ cần nhìn những thổ dân Úc ta có thể thấy ngay trước mắt hình ảnh của tổ
tiên loài người hàng chục ngàn năm trước.
Đáng lẽ người Úc bây giờ nói tiếng Hà Lan, đơn giản bởi vì người da trắng đầu tiên đặt chân
lên đây là một người Hà Lan. Tuy nhiên, họ không may mắn cập bến ở vùng phía bắc Úc cằn cỗi.
Dù đã kịp đặt tên cho châu lục này là New Holland, họ cuối cùng cũng từ bỏ mộng đô hộ vì nghĩ
rằng nơi đây không có sự sống.
Lịch sử của những cư dân đầu tiên ở Úc hầu như chỉ có một khúc ngoặt duy nhất là khi thuyền
trưởng Cook của Anh cập bến ở phía nam châu lục. Khác với phía bắc khô hoang, miền nam nơi có
thành phố Sydney bây giờ tươi đẹp trù phú. Lịch sử đô hộ kéo dài hai trăm năm chỉ như một tích
tắc ngắn ngủi so với hàng chục ngàn năm Úc châu sống biệt lập với thế giới bên ngoài. Đó là một cú
sốc thời gian kỷ lục, có lẽ còn hơn cả cú sốc của chàng Từ Thức khi từ cõi tiên quay trở về dương
gian thì hàng trăm năm đã trôi qua. Thổ dân Úc bị ném từ cuộc sống săn bắn hái lượm cổ đại sang
cuộc sống đương đại đi xe hơi ở nhà tầng, bỏ qua bước đệm của hàng chục ngàn năm phát triển.
Bước vào thế kỷ 21, dù với hàng loạt bà con họ xa da trắng tự nhận là thổ dân kiểu như Mark,
dân số thổ dân vẫn chỉ chiếm khoảng 2%. Giữa kẻ cố tình nhập cư gốc Anh và người bản xứ tồn tại
một mối quan hệ không mấy thoải mái. Thổ dân Úc ấm ức vì bị lép vế, bị coi thường và sống như
người lạ trong chính ngôi nhà của mình. Còn dân Úc da trắng suốt ngày than thở vì cho rằng mình
phải nuôi báo cô một lũ nghiện ngập và thất nghiệp. Sự kỳ thị càng giấu giếm càng dễ trở nên ấm
ức, chỉ cần đụng chút là phun tràn. Chưa một người Úc nào tôi gặp không kín kín hở hở hoặc nói
bung ra sự khinh miệt dành cho thổ dân, chính xác là đến 75% dân Úc da trắng kỳ thị thổ dân!
Chán một điều là sự kỳ thị này phần lớn vì không hiểu biết. 80% số họ chưa một lần tiếp xúc trực

https://thuviensach.vn

tiếp với thổ dân, hoặc cũng giống như tôi, chỉ đôi lần chạm trán với một gã thổ dân nát rượu là dễ
dàng kết luận gần nửa triệu thổ dân cá mè một lứa ăn trên ngồi trốc trên tiền thuế mồ hôi xương
máu của mình.

Mexico City là thành phố đông dân thứ hai trên thế giới, với hơn hai mươi triệu con người,
bằng toàn bộ dân số Úc châu. Tôi chọn ở nhà hai cậu bạn quen trên Couch Surfing, một trang web
liên kết bạn bè khắp thế giới dành cho dân du lịch bụi thích ăn nhờ ở đậu. Nhà hai cậu lúc nào
cũng vui như Tết, bạn bè ra ra vào vào tấp nập, nhiều lần tôi mệt đứt hơi muốn đi ngủ mà tiếng
nhạc vẫn ầm ầm. Thấy tôi nhăn nhó thì Alex bảo: “Người Mexico bọn tớ phải nhảy nhót tưng tưng
thế cậu ạ, chứ nếu không ngồi một mình bó gối nhìn vào gương là cả dân tộc tớ thành tự kỷ hết!
Dân tộc con hoang mà!”

Kim tự tháp Mặt Trời, một trong những kim tự tháp lớn nhất châu Mỹ, là sản phẩm của nền văn minh bản
địa Aztec rực rỡ (thuộc Mexico) trước khi bị lụi tàn, nhường chỗ cho thực dân Tây Ban Nha.

Tôi biết Alex là kẻ thâm thúy. Cậu ta nói thế vì thấy tôi mấy hôm nay vần vò quyển El
laberinto de la soledad (Mê cung cô đơn) của Otavio Paz. Nhà văn huyền thoại làm rung chuyển
cách nhìn về bản ngã dân tộc của chính mình bằng cách so sánh người Mexico như đứa con hoang
của một cuộc ngoại tình chóng vánh giữa dân bản xứ và kẻ chiếm đóng Tây Ban Nha. Dân Mexico
sinh ra với vẻ đẹp lai căng đầy mê hoặc và một tâm hồn chơi vơi, vô thừa nhận. Đứa con lạc loài ấy
luôn bị giằng xé giữa hai danh tính, lục lọi, đào bới trong một cuộc kiếm tìm vô vọng về cội nguồn,
để rồi bị cả cha lẫn mẹ xua đuổi trong nỗi hổ thẹn của một lỗi lầm quá khứ. Cả một dân tộc con
hoang không cội rễ, chẳng được người bản xứ chính gốc yêu thương mà cũng không được người Âu
da trắng thừa nhận. Danh tính duy nhất mà dân tộc Mexico có thể dành cho mình là danh tính của
một kẻ cô đơn, “… quỳ gối bên dòng suối thời đại và nức nở nhìn thẳng vào bản ngã đơn độc của
chính mình”.

Trong rất nhiều các lý thuyết về phát triển kinh tế hiện đại, tôi luôn bị cuốn hút bởi các giả
thuyết liên quan đến danh tính dân tộc. Bao nhiêu năm qua, lịch sử của các nền kinh tế và văn
minh lớn vẫn thường là lịch sử của hai cực Đông Tây, Á Âu, chưa bao giờ là Bắc Nam theo chiều
kinh tuyến. Đây là hai châu lục nơi dân bản xứ vẫn hoàn toàn chiếm ưu thế và làm chủ nền văn hóa
của mình. Tại Bắc Mỹ và Australia, danh tính bản địa chỉ còn thoi thóp, người da đỏ và thổ dântừ
địa vị làm chủ trở thành vật lưu niệm cho dân du lịch, đất nước bị Âu hóa hoàn toàn. Tại châu Phi,
rất khó để trở thành cường quốc khi một danh tính Phi vẫn còn bị cầm tù trong cuộc giao tranh

https://thuviensach.vn

khốc liệt giữa các cực giá trị để khẳng định mình. Và với một danh tính con hoang của Mexico và
Trung Nam Mỹ, liệu châu lục này có đủ điểm tựa để cạnh tranh với một danh tính Á sâu sắc, vững
bền và một danh tính Âu dồi dào mạnh mẽ?
Tái bút: Tác dụng phụ không phải ai cũng mong muốn, hậu quả của quá trình nghiên cứu
danh tính dân tộc gây hệ lụy đến danh tính cá nhân. Dù với cái tên Việt Nam đầy ngoắc với ngoặc
đọc trẹo quai hàm đánh đố thằng Tây, có một học kỳ tôi đã cương quyết tuyên bố không trả lời
email của bất kỳ sinh viên nào gõ tên mình thiếu dấu. Và buổi sáng đến lớp chúng nó đánh vần tên
và dõng dạc chào tôi như sau: “Miss Ngủ-yên Phú-ông Mai.”

https://thuviensach.vn

3
Đỉnh cao không ngọt ngào
Tôi có một đứa bạn đang miệt mài tập luyện để được đăng ký vào sách kỷ lục thế giới với
tư cách là người có khả năng liếm tem nhanh nhất (!). Chẳng được tài năng như nó nên tôi
tự nhủ, thôi, không lập kỷ lục thế giới được thì mình hưởng thụ nó vậy. Và để trung thành
với quan điểm trái tim trần trụi, con lừa tôi quyết định không đắn đo cân nhắc nhiều, bụng
bảo dạ cứ cắm đầu lao đi rồi khắc biết vũng nước nào nông sâu.

Như cánh chim lượn qua thung lũng
Hồi bé ai chẳng muốn ngồi xích đu để bố mẹ ủn vào mông rồi bay lên trời. Riêng tôi bị chăm
bẵm quá đà, bố mẹ sợ tôi ngã nên chỉ cho đứng xem. Đặt chân đến Q