BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ PHÁT TRIỂN NÔNG THÔN

GIÁO TRÌNH MÔ ĐUN

TRỒNG CÂY TRONG HỆ THỐNG
NÔNG LÂM KẾT HỢP
MÃ SỐ: MĐ 03

NGHỀ: SẢN XUẤT NÔNG LÂM KẾT HỢP
Trình độ: Sơ cấp nghề

NhasachMienphi.com

2

TUYÊN BỐ BẢN QUYỀN:
Tài liệu này thuộc loại sách giáo trình nên các nguồn thông tin có thể được
phép dùng nguyên bản hoặc trích dùng cho các mục đích về đào tạo và tham
khảo.
Mọi mục đích khác mang tính lệch lạc hoặc sử dụng với mục đích kinh
doanh thiếu lành mạnh sẽ bị nghiêm cấm.
MÃ TÀI LIỆU: MĐ 03

NhasachMienphi.com

3

LỜI GIỚI THIỆU
Sản xuất Nông, lâm nghiệp là nghề đã hình thành từ lâu đời và có tính chất
quyết định đến sự sống còn của người dân nước Việt. Tuy nhiên, do trình độ
canh tác còn lạc hậu nên phần lớn người nông dân chưa phát huy được hết tiềm
năng năng suất cũng như chất lượng của cây trồng trên đồng ruộng, dẫn đến
hàng hóa nông lâm sản của chúng ta thiếu sức cạnh tranh trên thị trường thế
giới. Vì vậy, việc trang bị cho người lao động những kiến thức và kĩ năng cơ bản
về sản xuất nông lâm nghiệp là hết sức cần thiết.
Mô đun Trồng cây trong hệ thống Nông lâm kết hợp là mô đun không thể
thiếu trong chương trình của nghề Sản xuất Nông Lâm kết hợp. Mô đun này
nhằm cung cấp cho người học Trồng một số loài cây trong hệ thống Nông lâm
kết hợp. Từ đó người học có thể vận dụng những kiến thức đã học để lựa chọn
được loài cây trồng phù hợp với điều kiện cụ thể ở từng địa phương góp phần
nâng cao đời sống cho từng hộ nông dân, ổn định xã hội và bảo vệ môi trường.
Mô đun Trồng một số loài cây trong hệ thống Nông lâm kết hợp gồm 4 bài:
Bài mở đầu: Cây trồng trong hệ thống Nông lâm kết hợp
Bài 1: Trồng một số loài cây lâu năm
Bài 2: Trồng một số loài cây ngắn ngày
Bài 3: Trồng một số loài cây che phủ đất
Trong quá trình biên soạn, chúng tôi tập hợp các kết quả nghiên cứu, tài
liệu điều tra của các nhà khoa học, của các thầy cô giáo Trường Cao đẳng nghề
công nghệ và Nông lâm Đông Bắc và những kinh nghiệm sản xuất của bà con
nông dân ở một số vùng, miền trong cả nước.
Mặc dù đã có rất nhiều cố gắng trong nghiên cứu, tập hợp, phân tích, tổng
hợp tài liệu nhưng với kinh nghiệm viết giáo trình còn hạn chế, điều kiện làm
việc và thời gian có hạn. Do vậy, giáo trình này chắc chắn không tránh khỏi
những thiếu sót. Chúng tôi rất mong được sự đóng góp ý kiến từ các nhà giáo,
các chuyên gia, người sử dụng lao động và người lao động trực tiếp trong sản
xuất Nông lâm kết hợp để giáo trình được hoàn thiện hơn.
Xin chân thành cảm ơn!
Tham gia biên soạn:
1. Nguyễn Thị Minh Huệ. Thạc sỹ Lâm học - Chủ biên
2. Đào Xuân Thanh

NhasachMienphi.com

Thạc sỹ Trồng trọt

4

MỤC LỤC
LỜI GIỚI THIỆU ............................................................................................... 3
MỤC LỤC ......................................................................................................... 4
MÔ ĐUN: TRỒNG CÂY TRONG HỆ THỐNG NÔNG LÂM KẾT HỢP ........ 9
BÀI MỞ ĐẦU .................................................................................................. 10
1.Vai trò của cây trồng trong hệ thống Nông lâm kết hợp ............................. 10
2. Các nguyên tắc lựa chọn cây trồng trong hệ thống nông lâm kết hợp ...... 10
3. Một số phương thức bố trí cây trồng trong hệ thống nông lâm kết hợp ..... 12
BÀI 1: TRỒNG MỘT SỐ LOÀI CÂY LÂU NĂM ...................................... 13
1. Trồng cây Keo lai ..................................................................................... 13
1.1.Giới thiệu về cây Keo lai ........................................................................ 13
1.2. Lựa chọn phương thức trồng cây Keo lai ............................................... 14
1.3.Xác định thời vụ trồng ............................................................................ 14
1.4. Tiêu chuẩn cây giống ............................................................................. 14
1.5. Bố trí mật độ trồng cây .......................................................................... 15
1.6. Làm đất trồng cây .................................................................................. 15
1.7. Trồng cây .............................................................................................. 15
1.8. Chăm sóc, bảo vệ sau trồng ................................................................... 16
2. Trồng cây Bạch đàn.................................................................................. 17
2.1. Giới thiệu về cây Bạch đàn .................................................................... 17
2.2. Lựa chọn phương thức trồng cây Bạch đàn ............................................ 18
2.3. Xác định thời vụ trồng ........................................................................... 18
2.4. Tiêu chuẩn cây giống ............................................................................. 18
2.5. Bố trí mật độ trồng cây .......................................................................... 18
2.6. Làm đất trồng cây .................................................................................. 19
2.7. Trồng cây .............................................................................................. 19
2.8. Chăm sóc, bảo vệ sau trồng ................................................................... 19
3. Trồng cây Quế .......................................................................................... 20
3.1. Giới thiệu về cây Quế ............................................................................ 20
3.2. Lựa chọn phương thức trồng cây Quế .................................................... 21
3.3. Xác định thời vụ trồng ........................................................................... 21
3.4. Tiêu chuẩn cây giống ............................................................................. 21
3.5. Bố trí mật độ trồng cây .......................................................................... 22
3.6. Làm đất trồng cây .................................................................................. 22

NhasachMienphi.com

5

3.7. Trồng cây .............................................................................................. 22
3.8. Chăm sóc, bảo vệ sau trồng ................................................................... 22
4. Trồng cây Trám ........................................................................................ 24
4.1. Giới thiệu về cây Trám .......................................................................... 24
4.2. Lựa chọn phương thức trồng cây Trám .................................................. 25
4.3. Xác định thời vụ trồng ........................................................................... 26
4.4. Tiêu chuẩn cây giống ............................................................................. 26
4.5. Bố trí mật độ trồng cây .......................................................................... 27
4.6. Làm đất trồng cây .................................................................................. 27
4.7. Trồng cây .............................................................................................. 27
4.8. Chăm sóc, bảo vệ sau trồng ................................................................... 27
4.9. Thu hái, chế biến quả ............................................................................. 28
5. Trồng cây Phi Lao .................................................................................... 29
5.2. Lựa chọn phương thức trồng cây Phi Lao .............................................. 30
5.3. Xác định thời vụ trồng ........................................................................... 31
5.4. Tiêu chuẩn cây giống ............................................................................. 31
5.5. Bố trí mật độ trồng cây .......................................................................... 32
5.6. Làm đất trồng cây .................................................................................. 32
5.7. Trồng cây .............................................................................................. 32
5.8. Chăm sóc, bảo vệ sau trồng ................................................................... 32
6. Trồng Tre luồng ....................................................................................... 34
6.1. Giới thiệu về Tre luồng.......................................................................... 34
6.2. Lựa chọn phương thức trồng Tre luồng ................................................. 35
6.3. Xác định thời vụ trồng ........................................................................... 35
6.4. Tiêu chuẩn cây giống ............................................................................. 35
6.5. Bố trí mật độ trồng cây .......................................................................... 36
6.6. Làm đất trồng cây .................................................................................. 37
6.7. Trồng cây .............................................................................................. 37
6.8. Chăm sóc, bảo vệ sau trồng ................................................................... 38
7. Trồng cây Tràm ........................................................................................ 41
7.1. Giới thiệu về cây Tràm .......................................................................... 41
7.2. Lựa chọn phương thức trồng cây Tràm .................................................. 42
7.3. Xác định thời vụ trồng ........................................................................... 42

NhasachMienphi.com

6

7.4. Tiêu chuẩn cây giống ............................................................................. 42
7.5. Bố trí mật độ trồng cây .......................................................................... 42
7.6. Làm đất trồng cây .................................................................................. 42
7.7. Trồng cây .............................................................................................. 42
7.8. Chăm sóc, bảo vệ sau trồng ................................................................... 43
8. Trồng cây Nhãn ........................................................................................ 44
8.1. Giới thiệu về cây Nhãn .......................................................................... 44
8.2. Lựa chọn phương thức trồng.................................................................. 46
8.3. Xác định thời vụ trồng .......................................................................... 46
8.4. Tiêu chuẩn cây giống ............................................................................. 46
8.5. Xác định khoảng cách mật độ trồng ....................................................... 46
8.6. Làm đất trồng cây .................................................................................. 46
8.7. Trồng cây .............................................................................................. 47
8.8. Chăm sóc sau trồng ............................................................................... 47
8.9. Thu hoạch và bảo quản nhãn ................................................................. 50
9. Trồng cây ăn quả có múi (Cam quýt) ........................................................ 51
9.1. Giới thiệu về nhóm cây ăn quả có múi ................................................... 51
9.2. Lựa chọn phương thức trồng.................................................................. 53
9.3. Xác định thời vụ trồng ........................................................................... 54
9.4. Tiêu chuẩn cây giống ............................................................................. 54
9.5. Xác định khoảng cách mật độ trồng ....................................................... 54
9.6. Làm đất trồng cây .................................................................................. 54
9.7. Trồng cây .............................................................................................. 55
9.8. Chăm sóc sau trồng ............................................................................... 55
9.9. Thu hái và bảo quản .............................................................................. 58
10. Trồng cây chè ......................................................................................... 59
10.1. Giới thiệu về cây chè ........................................................................... 59
10.2. Lựa chọn phương thức trồng ................................................................ 64
10.3. Xác định thời vụ trồng ......................................................................... 64
10.4. Tiêu chuẩn cây giống ........................................................................... 65
10.5. Xác định khoảng cách mật độ trồng ..................................................... 65
10.6. Làm đất trồng cây. ............................................................................... 65
10.7. Trồng cây ............................................................................................ 65

NhasachMienphi.com

7

10.8. Chăm sóc sau trồng ............................................................................. 65
10.9. Thu hoạch bảo quản............................................................................. 71
11. Trồng cây Cà phê ................................................................................... 72
11.1. Giới thiệu về cây cà phê ...................................................................... 72
11.2. Lựa chọn phương thức trồng................................................................ 73
11.3. Xác định thời vụ trồng ......................................................................... 73
11.4. Tiêu chuẩn cây giống ........................................................................... 73
11.5. Xác định khoảng cách mật độ trồng ..................................................... 73
11.6. Làm đất trồng cây. ............................................................................... 74
11.7. Trồng cây ............................................................................................ 74
11.8. Chăm sóc sau trồng ............................................................................. 74
11.9. Thu hái, chế biến và bảo quản cà phê .................................................. 80
BÀI 2: TRỒNG MỘT SỐ LOÀI CÂY NGẮN NGÀY .................................... 82
1.1. Giới thiệu về cây lúa .............................................................................. 82
1.2. Lựa chọn phương thức trồng.................................................................. 84
1.3. Xác định thời vụ gieo trồng ................................................................... 84
1.4. Tiêu chuẩn cây giống ............................................................................. 85
1.5. Làm đất gieo trồng lúa ........................................................................... 86
1.6. Gieo trồng lúa ........................................................................................ 87
1.7. Chăm sóc sau gieo trồng ........................................................................ 87
1.8. Thu hoạch và bảo quản lúa .................................................................... 97
2. Trồng cây ngô........................................................................................... 98
2.1. Giới thiệu về cây ngô ............................................................................. 98
2.2. Lựa chọn phương thức trồng ngô ........................................................ 100
2.3. Xác định thời vụ gieo trồng ................................................................. 100
2.4. Tiêu chuẩn cây giống ........................................................................... 101
2.5. Làm đất ............................................................................................... 102
2.6. Trồng ngô ............................................................................................ 102
2.7. Chăm sóc sau trồng ............................................................................. 103
2.8. Thu hoạch và bảo quản ngô hạt ........................................................... 112
3. Trồng cây Sắn ........................................................................................ 115
3.1. Giới thiệu về cây sắn ........................................................................... 115
3.2. Lựa chọn phương thức trồng sắn ......................................................... 117

NhasachMienphi.com

8

3.3. Xác định thời vụ trồng sắn ................................................................... 118
3.4. Tiêu chuẩn hom giống. ........................................................................ 118
3.5. Làm đất ............................................................................................... 118
3.6. Trồng sắn............................................................................................. 118
3.7. Chăm sóc sau trồng ............................................................................. 119
3.8. Thu hoạch, sơ chế và bảo quản ............................................................ 120
4. Trồng cây Dứa ........................................................................................ 121
4.1. Giới thiệu về cây dứa ........................................................................... 121
4.2. Lựa chọn phương thức trồng................................................................ 123
4.3. Xác định thời vụ trồng ......................................................................... 123
4.4. Tiêu chuẩn chồi giống ......................................................................... 123
4.5. Làm đất ............................................................................................... 124
4.6. Trồng dứa ............................................................................................ 124
4.7. Chăm sóc sau trồng ............................................................................. 125
4.8. Thu hoạch, bảo quản............................................................................ 128
BÀI 3: MỘT SỐ CÂY CHE PHỦ ĐẤT ......................................................... 130
1. Khái niệm về cây che phủ đất ................................................................. 130
2. Tác dụng của cây che phủ đất ................................................................. 130
3. Các phương pháp sử dụng cây che phủ đất ............................................. 131
4. Một số nguyên tắc chọn cây trồng che phủ đất ....................................... 132
5 . Giới thiệu một số loài cây che phủ, bảo vệ đất ....................................... 133
5.1. Cây đậu thiều....................................................................................... 133
5.2. Cây Cỏ voi .......................................................................................... 134
5.3. Cỏ Ghine ............................................................................................. 136
5.4. Cỏ hương bài (Cỏ Vertiver) ................................................................ 137
5.5. Cây cốt khí .......................................................................................... 139
5.6. Cỏ Ruzi ............................................................................................... 140
5.7. Cây lạc dại ........................................................................................... 142
5.8. Cây Keo dậu ........................................................................................ 143
HƯỚNG DẪN GIẢNG DẠY MÔ ĐUN ........................................................ 146
TRỒNG CÂY TRONG HỆ THỐNG NÔNG LÂM KẾT HỢP ...................... 146

NhasachMienphi.com

9

MÔ ĐUN:
TRỒNG CÂY TRONG HỆ THỐNG NÔNG LÂM KẾT HỢP
Mã mô đun: MĐ 03
Giới thiệu mô đun:
Mô đun Trồng cây trong hệ thống nông lâm kết hợp nhằm cung cấp cho
người học những kiến thức, kỹ năng để trồng các loài cây lâu năm, cây ngắn
ngày và những hiểu biết về cây che phủ đất, nhận dạng được một số loài cây che
phủ đất trong các hệ thống nông lâm kết hợp.
Người học được tiếp cận mô đun thông qua các bài giảng tích hợp. Sau mỗi
bài học người học được đánh giá kết quả học tập thông qua bài kiểm tra định kỳ.
Kết thúc chương trình mô đun Trồng cây trong hệ thống nông lâm kết hợp mỗi
cá nhân được đánh giá thông qua kỹ năng thực hành trồng một số loài cây trong
hệ thống Nông lâm kết hợp

NhasachMienphi.com

10

Bài mở đầu
Cây trồng trong hệ thống nông lâm kết hợp
Mục tiêu:
- Trình bày được vai trò, các nguyên tắc chọn loài cây trồng trong hệ thống
Nông Lâm kết hợp;
- Chọn được các loài cây trồng trong hệ thống theo đúng nguyên tắc, đảm
bảo sử dụng đất có hiệu quả, bền vững.
- Có ý thức bảo vệ môi trường và đảm bảo phát triển theo hướng bền vững.
A. Nội dung chính:
1. Vai trò của cây trồng trong hệ thống Nông lâm kết hợp
Nông lâm kết hợp được coi là một hệ thống canh tác quan trọng ở các
nước đang phát triển nhất là ở những vùng nhiệt đới có lượng mưa lớn và địa
hình đồi núi có độ dốc cao. Các hệ thống Nông lâm kết hợp có ý nghĩa về mặt
kinh tế, xã hội, môi trường. Một thực tế cần được khẳng định rõ là vai trò của
các loài cây trong hệ thống nông lâm kết hợp. Những cây lâu năm được trồng
kết hợp với ngắn ngày nhằm mục đích lấy ngắn nuôi dài, che phủ đất chống xói
mòn và chính những loài cây này đã làm cho các hệ thống sử dụng đất trở thành
đổi mới, sáng tạo, đa dạng và bền vững
Thành phần các loài cây trồng trong hệ thống nông lâm kết hợp có mối
liên hệ chặt chẽ với nhau. Có thể nói chức năng chủ yếu của cây lâu năm trong
hệ thống nông lâm kết hợp là bảo tồn sinh thái môi trường. Cây lâu năm giúp
phòng hộ và lưu giữ độ phì đất, hạn chế xói mòn đất, cải thiện, bảo tồn nước,
phòng hộ chắn gió cho cây trồng vật nuôi. Ngoài ra cây lâu năm trong hệ thống
nông lâm kết hợp cung cấp nhiều sản phẩm kinh tế có giá trị như: Gỗ, củi,
nguyên liệu giấy, hoa, quả ăn được, lá làm thức ăn gia súc...Cây ngắn ngày
nhanh cho sảm phẩm, là cơ sở để nuôi dưỡng các loài cây lâu năm, ốn định đời
sống cho người dân. Cây che phủ đất cũng mang những giá trị to lớn trong mô
hình nông lâm kết hợp như:
- Tác dụng giữ đất, giữ nước.
- Tác dụng cải tạo đất và điều hòa dinh dưỡng.
- Tác dụng điều hòa khí hậu.
- Cây che phủ đất góp phần xóa đói giảm nghèo.
- Cây che phủ đất tôn tạo cảnh quan văn hóa .
Tóm lại thành phần các loài cây trồng trong hệ thống nông lâm kết hợp rất
quan trọng, góp phần vào mục tiêu sử dụng đất bền vững và canh tác đất đai hợp
lý đặc biệt với các vùng đất dốc.
2. Các nguyên tắc lựa chọn cây trồng trong hệ thống nông lâm kết hợp

NhasachMienphi.com

11

- Đảm bảo mục đích gây trồng: Căn cứ vào giá trị sử dụng của từng loài
cây để lựa chọn. Có rất nhiều loài cây có thể đáp ứng được cùng một mục tiêu
thì phải chọn lấy cây có giá trị sử dụng nhiều nhất. Cần chọn cây nào vừa có giá
trị sử dụng cao cho mục đích chính vừa có thể kết hợp có lợi ích trước mắt cũng
như lâu dài.
- Phù hợp với điều kiện đất đai, khí hậu nơi trồng:
+ Nên dựa trên nguyên tắc đất nào cây ấy tức là căn cứ vào đặc tính sinh
thái cây trồng, đặc điểm đất đai tốt hay xấu, có độ dày hay mỏng, đất chua hay
kiềm và khí hậu nóng hay lạnh, lượng mưa nhiều hay ít, vào lúc nào…để chọn
cây.
+ Khi có nhiều loài cây đều cùng đòi hỏi một loại đất như nhau thì dành
đất đó cho loài cây nào có giá trị sử dụng cao nhất.
+ Khi cây chỉ mọc tốt trên đất không chua và cũng không kiềm quá thì
không thể chọn cây đó để trồng ở đất chua hoặc kiềm quá được…
+ Khi cây chỉ mọc tốt ở xứ lạnh, vùng núi cao thì không thể đem trồng ở
vùng núi thấp quanh năm nắng nóng.
- Có khả năng sản xuất hàng hoá cho năng suất cao: Phải chọn những cây
có năng lực sinh trưởng mạnh và có khả năng chống chịu thiên tai, sâu bệnh,
đảm bảo được năng suất, hiệu quả tốt trong nhiều tình huống đặc biệt là có thể
sản xuất hàng hoá, có nơi tiêu thụ.VD: Ngô và sắn đều là cây lương thực có thể
trồng trên nương dốc, nhưng ngô có thể trồng được 2 – 3 vụ và cho năng suất
cao nên nhiều nơi ở vùng núi không trồng sắn mà chỉ trồng ngô.
- Có nguồn gốc giống tốt: Nên chọn cây trồng có nguồn gốc giống được
rõ ràng và đã được thử nghiệm. Ưu tiên chọn các loại cây trồng tạo giống bằng
phương pháp tiên tiến (mô, hom) để phát huy tính ưu trội của cây trồng.
- Muốn sử dụng đất tổng hợp và bền vững, ngoài việc phải ứng dụng 4
nguyên tắc chọn cây trồng nói trên, còn phải chú ý thêm 2 nguyên tắc sau đây:
+ Có tác dụng hỗ trợ nhau: Cây này không lấn át, che bóng, cạnh tranh
nước và dinh dưỡng hoặc tiết ra những chất độc, có mầm mống sâu bệnh có thể
gây hại cho cây kia. Khi tận dụng đất giữa hai hàng cây chính để trồng cây
lương thực thực phẩm ngắn ngày hay cây phù trợ, nhất là trong mấy năm đầu,
không chọn cây mọc nhanh, tán rộng che mất ánh sáng đối với cây chính. Khi
trồng cây làm hàng rào bao quanh bảo vệ một vườn quả, không trồng các loại
cây mọc nhanh, tán rậm sẽ tạo bóng râm làm kìm hãm sinh trưởng của cây ăn
quả. Cũng không chọn trồng những băng cây như tre luồng có bộ rễ phát triển
nhanh ở tầng mặt, hút nhiều nước và chất dinh dưỡng ở giữa các nương lúa, ngô
mà cần chọn cây bụi họ đậu có tác dụng cố định đạm kết hợp với cây rừng mọc
nhanh như Tống quán sủ, Bạch đàn để cản dòng chảy, bảo vệ đất.
+ Nắm vững kỹ thuật hoặc đã có kinh nghiệm gây trồng: Nhiều cây trồng
có giá trị, rất quý và hiếm nhưng không có những hiểu biết đầy đủ về đặc tính

NhasachMienphi.com

12

của cây, chưa có kỹ thuật hay kinh nghiệm gây trồng cần được nghiên cứu tìm
hiểu kỹ và nắm chắc mới đưa vào gây trồng.
3. Một số phương thức bố trí cây trồng trong hệ thống Nông lâm kết hợp
- Trồng cây lâm nghiệp sống lâu năm hoặc giữ lại rừng ở phần đỉnh đồi để
điều tiết nguồn nước, giữ đất kết hợp cho củi và các sản phẩm phụ.
- Trồng xen cây nông nghiệp ở cả 2 giai đoạn của rừng trồng: Khi rừng
chưa khép tá