https://thuviensach.vn




GIAO TIẾP VỚI CON TRẺ NHƯ
THẾ NÀO?
Bản quyền tiếng Việt © 2013 Dịch giả Hoàng Giang

NHÀ XUẤT BẢN DÂN TRÍ


https://thuviensach.vn

Lời giới thiệu
C uốn “Giao tiếp với con trẻ như thế nào?” được viết trên cơ sở tâm lý học nhân
văn – một trong những khám phá tuyệt vời của khoa học tâm lý những thập kỷ
gần đây, đặt nhân cách của đối tượng giao tiếp ở trung tâm sự chú ý.
Cũng như thức ăn, sự giao tiếp có thể lành mạnh và cũng có thể độc hại. Đồ ăn
tồi đầu độc cơ thể; giao tiếp không đúng “đầu độc” tâm lý trẻ, đe dọa sức khỏe
tinh thần của chúng, ảnh hưởng xấu tới phát triển cảm xúc và cuộc đời sau này
của con trẻ.
Cuốn sách gồm hai phần. Phần một được trình bày dưới dạng các bài học gồm tư
liệu, bài tập về nhà, thắc mắc của phụ huynh, lời giải đáp của tác giả và ví dụ
minh họa. Phần hai là bức thư của một người bà đã vận dụng kiến thức học được
trong Trung tâm Tâm lý Thích nghi Xã hội “Genesis” cho thiếu niên và nhi đồng
trong giao tiếp với cậu thiếu niên “nan trị” – đứa cháu ngoại của mình.
Tác giả cuốn sách là bà Julia Bôrixốpna Gippênrâytơ, giáo sư trường Đại học
Tổng hợp Matxcơva, nhà khoa học tên tuổi và nhà sư phạm tài ba, là tác giả của
nhiều bài nghiên cứu, nhiều sách chuyên khảo và tài liệu giáo khoa. Bà là người
sáng lập và lãnh đạo Trung tâm Tâm lý Thích nghi Xã hội cho thiếu niên và nhi
đồng “Genesis”, Matxcơva.
Hy vọng đây sẽ là cuốn sách hướng dẫn dành cho các bậc phụ huynh, các nhà sư
phạm, những người trực tiếp dạy dỗ trẻ và cả những ai muốn tự học nghệ thuật
giao tiếp với con trẻ.
Dịch giả Hoàng Giang


https://thuviensach.vn

PHẦN I. CÁC BÀI HỌC GIAO TIẾP
VỚI CON TRẺ
Bài học thứ nhất
Chấp nhận vô điều kiện
Mở đầu một loạt bài học có tính hệ thống, tôi muốn giới thiệu với bạn đọc một
nguyên tắc chung mà nếu không thực hiện thì mọi nỗ lực nhằm chấn chỉnh mối
quan hệ với con trẻ đều sẽ không có kết quả. Đây cũng là xuất phát điểm của
chúng ta. Nguyên tắc: chấp nhận vô điều kiện.
Chấp nhận vô điều kiện là thế nào?
Chấp nhận đứa trẻ vô điều kiện nghĩa là yêu thương đứa trẻ không vì nó đẹp,
thông minh, có năng khiếu, học giỏi, sẵn sàng giúp đỡ mọi người,... mà đơn giản
vì nó là đứa trẻ!
Nhiều khi cha mẹ nói với cậu con trai hoặc cô con gái thế này: “Nếu con là đứa
trẻ ngoan thì mẹ (bố) sẽ yêu thương con.”
Hoặc: “Đừng có mong mẹ (bố) đối xử tốt nếu con chưa chừa cái thói… (lười
nhác, đánh nhau, nói hỗn), nếu chưa… (vâng lời, học tập tốt, giúp đỡ việc nhà).”
Để ý chúng ta sẽ thấy: các câu phát ngôn đó thông báo thẳng cho đứa bé biết
rằng nó được chấp nhận là có điều kiện, rằng mọi người yêu nó (hoặc sẽ yêu)
“chỉ khi nếu…”. Thái độ định giá, có điều kiện đối với con người nói chung là
điểm đặc trưng của nền văn hóa chúng ta. Thái độ như vậy ăn sâu vào tiềm thức
của cả con trẻ.
Một học sinh lớp năm ở Mônđôva viết cho chúng tôi: “Vậy yêu quý đứa trẻ vì lẽ
gì? Vì lười nhác, bất nhã, không kính trọng người lớn hay sao? Xin lỗi các bác,
cháu không thông điểm này! Cháu sẽ chỉ yêu con cái của cháu nếu…”.
Nguyên nhân của thái độ định giá đối với con trẻ đang phổ biến rộng rãi trong
niềm tin vững chắc rằng khen thưởng và kỷ luật là các phương tiện giáo dục chủ
yếu. Khen con trẻ – nó sẽ làm nhiều việc tốt, phạt nó – sẽ bớt đi điều xấu. Song
khốn nỗi: các biện pháp đó đâu phải lúc nào cũng tốt. Ai chẳng biết quy luật sau:
đứa bé càng bị mắng mỏ nhiều bao nhiêu thì càng hư bấy nhiêu. Tại sao lại như
vậy? Là bởi việc dạy dỗ con trẻ hoàn toàn không phải là công việc luyện tập.
Cha mẹ tồn tại không phải để luyện cho con trẻ có các phản xạ có điều kiện.

https://thuviensach.vn

* * *
Các nhà tâm lý học đã chứng minh rằng nhu cầu được yêu thương là một trong
những nhu cầu chủ yếu của con người. Đáp ứng nhu cầu đó là điều kiện cần thiết
để con trẻ phát triển bình thường. Nhu cầu này được thỏa mãn nếu bạn cho đứa
trẻ biết rằng nó quý hóa, nó cần thiết, nó quan trọng đối với bạn, rằng đơn giản
nó ngoan. Các thông báo đó hiện diện trong ánh mắt niềm nở, những cái vuốt ve
âu yếm, những lời nói thẳng thắn: “Thật tuyệt vời là bố mẹ đã sinh ra con”, “Mẹ
thật vui khi nhìn thấy con”, “Bố yêu con lắm”, “Bà thấy thích khi có cháu ở
nhà”, “Ông rất vui khi hai ông cháu mình cùng dọn dẹp…”.
Bác sĩ nội khoa nổi tiếng Vitgunhia Xachi khuyên nên ôm đứa trẻ vào lòng vài
lần mỗi ngày, bà nói rằng bốn cái ôm ấp đơn giản là để tồn tại, còn muốn có
trạng thái sức khỏe tốt thì một ngày phải ôm ấp đứa trẻ không dưới tám lần! Mà
chẳng riêng gì con nít, người lớn cũng cần cái đó.
Đối với đứa trẻ, những dấu hiệu chấp nhận vô điều kiện như vậy đặc biệt cần
thiết, tựa như một cơ thể đang lớn được tiếp chất dinh dưỡng. Chúng nuôi
dưỡng tình cảm, giúp đứa trẻ phát triển về mặt tâm lý. Nếu đứa trẻ không nhận
được những dấu hiệu đó sẽ xuất hiện những trục trặc về xúc cảm, sai trái trong
hành vi, thậm chí các bệnh về thần kinh.
Mẹ của một bé gái năm tuổi đã đến gặp bác sĩ vì phát hiện thấy con mình có các
biểu hiện rối loạn thần kinh chức năng. Trong một lần trò chuyện, bé hỏi: “Mẹ
ơi, trước khi có con, chuyện gì đã làm bố mẹ khó chịu nhất?” “Sao con lại hỏi
vậy?” – người mẹ ngạc nhiên. “Vì điều khó chịu nhất với bố mẹ bây giờ là con
mà,” – bé gái trả lời.
Chúng ta thử hình dung thế này: trước khi có kết luận đó, không biết bao nhiêu
chục lần, nếu không phải là hàng trăm lần, bé nghe thấy những câu như “Mày
không được như vậy”, “Mày hư”, “Ai cũng chán ngấy mày”, “Đúng là của
nợ”… Và thế là những cảm xúc ấy đọng thành căn bệnh rối loạn thần kinh chức
năng.
Không phải lúc nào chúng ta cũng để ý tới cách nói năng của mình với con trẻ.
Trong một số Báo giáo viên có đăng bức thư hối hận của một người mẹ mãi sau
này mới hiểu ra rằng mình đã gây nên vết thương lòng cho đứa con trai của
mình. Chú bé bỏ nhà đi, để lại mấy lời nhắn đừng tìm chú: “Chính mẹ đã nói
rằng không có con mẹ thấy thoải mái hơn còn gì.” Thế đấy, chú bé đã hiểu
nguyên văn câu nói của người mẹ! Con trẻ chân thật trong tình cảm của chúng
và chúng cũng cho mọi lời nói của người lớn là tuyệt đối chân thật. Cha mẹ càng
cáu gắt với con nhiều, cấm đoán, phê phán nhiều, con trẻ càng nhanh chóng
nhận định rằng: “Bố mẹ không yêu mình”. Các lý lẽ của phụ huynh kiểu: “Đấy
là mẹ quan tâm tới con” hoặc “Đấy là vì lợi ích của con” không lọt tai con trẻ.
Chính xác hơn, chúng nghe thấy lời nói mà không phải ý nghĩa của câu nói.

https://thuviensach.vn

Chúng có cách tính toán riêng dựa trên xúc cảm của mình. Giọng nói quan trọng
hơn lời nói, và nếu giọng nói gay gắt, tức giận hoặc nghiêm nghị thì luôn luôn
chỉ có một kết luận: “Bố mẹ không yêu mình, không chấp nhận mình”.
* * *
Chúng ta thử xem cùng với sự trưởng thành của đứa trẻ, “toàn bộ những chuyện
khó chịu đó” phát triển thành cái gì. Dưới đây là đoạn trích bức thư của cháu gái
mười bốn tuổi.
“Cháu không tin mẹ con cháu có thể có quan hệ thân thiết. Thứ Bảy và Chủ nhật
là những ngày cháu ghét nhất trong tuần. Những ngày đó mẹ hay mắng mỏ cháu.
Nếu mẹ nói chuyện với cháu kiểu con người thì cháu thông cảm hơn… Thực ra
cháu có thể hiểu mẹ làm thế vì muốn cháu thành người tốt, nhưng mẹ đã làm
cháu đau khổ. Cháu chán sống kiểu này lắm rồi. Cháu xin các bác giúp đỡ! Hãy
giúp cháu với!!!”.
Nỗi tủi thân, cô đơn và cả tâm trạng tuyệt vọng vang lên trong các bức thư của
những trẻ nhỏ khác. Chúng kể rằng cha mẹ “không thân thiện” với chúng, xưng
hô không như “người với người” và toàn “mày, tao”, “la hét”, sử dụng toàn động
từ mệnh lệnh: “Làm đi!”, “Dọn đi!”, “Mang đến đây!”, “Đi rửa bát đi!”. Hết hy
vọng tình hình gia đình sẽ tốt hơn, nhiều trẻ em đã đi tìm sự giúp đỡ ở bên ngoài.
Khi cầu cứu các tòa soạn báo và tạp chí (“Giúp cháu với!”, “Cháu biết làm thế
nào bây giờ?”, “Cháu không thể tiếp tục sống như thế này nữa!”), tất cả các cháu
– không trừ một ai – đều đổi tên, không ghi địa chỉ của mình. “Nếu bố mẹ biết,
họ sẽ đánh cháu chết mất”. Và đôi khi, len lỏi giữa những dòng tâm sự đó là nỗi
niềm lo lắng ấm áp của con trẻ đối với cha mẹ: “An ủi mẹ cháu thế nào nhỉ?”,
“Bố mẹ cháu cũng thấy khó xử chứ”, “Có thể thông cảm với mẹ cháu được…”.
Nhưng phải nói thật rằng những lời lẽ như vậy chủ yếu là của các em tuổi 13, 14.
Còn các em lớn tuổi hơn đã chai sạn, chúng không muốn nhìn mặt bố mẹ mình,
không muốn sống cùng một mái nhà với họ.
Một nữ sinh lớp 10 viết:
“Cháu thường đọc báo với những lời lẽ rằng cần quan tâm nhiều hơn tới con trẻ.
Chỉ vớ vẩn. Cháu và cả nhiều bạn bè cùng tuổi chỉ thích được ở một mình. Đôi
khi cháu có ý nghĩ: “Giá mà bố mẹ đi vắng…”. Ngày Chủ nhật cháu lại nghĩ:
“Chà, phải đến trường thêm một ngày còn thích hơn!”.
Còn các bậc phụ huynh thì nghĩ sao? Tâm trạng họ thế nào? Cũng không thiếu
nỗi niềm cay đắng và buồn tủi: “Chẳng ra sống, toàn một sự đày ải…”, “Đi về
nhà như thể ra trận vậy”, “Đêm đêm mất ngủ, tôi chỉ còn biết khóc…”.
Dù tình hình từ hai phía có căng thẳng đến đâu thì cơ hội để các bậc cha mẹ có
thể lấy lại sự bình yên cho gia đình mình không phải đã mất hết. Nhưng phải bắt
đầu từ bản thân mình. Tại sao như vậy? Bởi lẽ người lớn hiểu biết hơn, có khả
năng kiểm soát mình, có nhiều kinh nghiệm đường đời hơn.

https://thuviensach.vn

Bây giờ, chúng ta cố thử tìm hiểu những căn nguyên làm cho các bậc cha mẹ có
thái độ không tiếp nhận con trẻ một cách vô điều kiện.
Bài tập
Bài tập thứ nhất
Bạn hãy tìm hiểu xem mình có khả năng chấp nhận đứa con tới mức nào. Muốn
vậy bạn thử đếm xem trong vòng một ngày (tốt nhất trong khoảng hai – ba
ngày), bạn đã bao lần có những lời nói tình cảm (câu chào mừng rỡ, khen ngợi,
ủng hộ) và mấy lần có thái độ chê bai (trách móc, phê bình, khiển trách). Nếu số
lần có thái độ tiêu cực bằng hoặc vượt trội thái độ tích cực thì giao tiếp của bạn
có điểm trục trặc đấy.
Bài tập thứ hai
Bạn hãy nhắm mắt lại trong một phút và tưởng tượng mình đang gặp người bạn
trai (hoặc bạn gái). Bạn sẽ tỏ ra thế nào để người kia biết rằng bạn mừng rỡ, rằng
người kia đối với bạn thật quý giá và gần gũi? Còn bây giờ, bạn hãy tưởng tượng
đó chính là đứa con của bạn: nó vừa tan trường về và bạn tỏ cho nó biết bạn sung
sướng được nhìn thấy nó. Bạn tưởng tượng rồi chứ? Bây giờ, bạn có thể dễ dàng
làm trong thực tế trước khi có những lời nói và câu hỏi. Thật tốt nếu bạn kéo dài
thêm vài phút gặp gỡ đó theo đúng tinh thần như vậy. Bạn đừng sợ “làm con hư”
trong mấy phút đồng hồ, điều đó hoàn toàn vô hại.
Bài tập thứ ba
Bạn hãy ôm ấp con bạn không dưới bốn lần một ngày (không kể câu chào buổi
sáng và nụ hôn trước giờ đi ngủ buổi tối).
Bài tập thứ tư
Khi thực hiện hai bài tập trên, bạn hãy để ý phản ứng của trẻ và cả tình cảm của
bạn nữa.
Các bậc phụ huynh thường hỏi:
“Nếu tôi chấp nhận đứa trẻ, liệu điều đó có nghĩa là tôi không bao giờ được nổi
nóng với nó?”

https://thuviensach.vn

Tôi xin trả lời: Không, không có nghĩa như vậy. Bất kể trong trường hợp nào
cũng không được giấu giếm và nhất là tích tụ những tình cảm tiêu cực của mình.
Cần phải bộc lộ chúng, nhưng bộc lộ theo cách đặc biệt. Chúng tôi sẽ nói nhiều
hơn về vấn đề này ở phần sau. Còn lúc này xin lưu ý bạn các nguyên tắc dưới
đây:
Có thể biểu thị thái độ không bằng lòng của mình với từng hành vi của trẻ, chứ
không phải là chung chung.
Có thể phê phán hành vi của trẻ nhưng không được khiển trách cảm xúc của
chúng dù cho những cảm xúc đó “không nên có” hoặc “không được phép có”.
Một khi đã xuất hiện tức là có nguyên nhân.
Thái độ không bằng lòng với cách hành xử của trẻ không được kéo dài liên tục,
nếu không từ việc không bằng lòng sẽ biến thành không chấp nhận trẻ.
Nguyên nhân chủ yếu có lẽ là “tâm lý dạy bảo” mà trên đây đã nói tới.
Đây là lời đáp điển hình của một người mẹ: “Tôi làm sao ôm ấp nó được khi nó
chưa thuộc bài? Trước hết phải là kỷ luật rồi mới đến tình cảm, nếu không tôi sẽ
làm hư nó”.
Và người mẹ chọn phương sách phê phán, nhắc nhở, yêu cầu. Chúng ta ai chẳng
biết con trẻ sẽ phản ứng ra sao, thường là viện đủ cớ, lừng khừng, còn nếu là
chuyện làm bài thì quá rõ – chống trả thẳng thừng. Người mẹ thuộc diện “tư duy
sư phạm hợp lý” sẽ lâm vào cảnh bế tắc, hai bên đều khó chịu, căng thẳng gia
tăng, va chạm thường xuyên.
Vậy sai lầm ở chỗ nào? Sai lầm ngay từ đầu: kỷ luật không đi trước mà phải đi
sau, sau khi đã thiết lập được quan hệ thân thiện với trẻ và chỉ được dựa trên cơ
sở đó. Phải làm gì và làm như thế nào, vấn đề này chúng ta sẽ thảo luận sau. Còn
bây giờ, tôi đưa thêm vài ví dụ khác có thể là nguyên nhân đứa trẻ không được
chấp nhận vô điều kiện, thậm chí bị ghét bỏ.
Những ví dụ như vậy rất nhiều. Chẳng hạn một đứa bé sinh ra ngoài kế hoạch.
Cha mẹ không mong đợi bé, còn muốn sống cho “sướng cái thân”, thế là họ
chẳng cần có bé. Hoặc họ mơ ước có đứa con trai thì lại sinh con gái. Nhiều khi
đứa con lại phải hứng chịu sự đổ vỡ trong mối quan hệ của cha mẹ. Chẳng hạn
đứa trẻ giống bố mà người mẹ đã li dị, hoặc con có những điệu bộ, nét mặt là
nguyên nhân nỗi oán hận âm ỉ trong lòng người mẹ.

https://thuviensach.vn

“Tâm lý dạy bảo” kiên trì của bậc phụ huynh cũng có thể là nguyên nhân.
Nguyên nhân còn có thể là lòng khát khao bù đắp những thua thiệt đường đời,
những ước mơ bất thành, hoặc giả người vợ muốn chứng minh để người chồng
và những người khác trong gia đình biết mình là tối cần thiết, không thay thế
được, rằng mình đã phải gánh cái “gánh nặng đó”.
Trong những trường hợp như vậy, đôi khi các bậc cha mẹ cũng cần được tư vấn.
Nhưng dù thế nào, việc đầu tiên có thể và cần phải tự làm là: suy ngẫm về
nguyên nhân vì sao mình không chấp nhận đứa con. Còn những bước tiếp theo là
các bài tập.


https://thuviensach.vn

Bài học thứ hai
Sự giúp đỡ của cha mẹ.
Hãy cẩn thận!
Ở bài học đầu tiên, các bạn đã làm quen với nguyên tắc có thể gọi là cơ sở của
mối quan hệ giữa chúng ta với con trẻ, chấp nhận vô điều kiện. Chúng ta đã nói
tới tầm quan trọng của việc thường xuyên thông báo cho con trẻ biết chúng ta
cần có nó như thế nào, rằng sự hiện hữu của nó là niềm sung sướng của chúng
ta.
Lập tức sẽ có câu hỏi bác lại: những lúc yên lành hoặc mọi việc trôi chảy, tôi dễ
dàng làm theo lời khuyên đó. Còn nếu đứa bé làm không phải thế, không nghe
lời, làm ta khó chịu thì sao? Làm thế nào trong những trường hợp như vậy?
Chúng tôi sẽ giải đáp từng câu hỏi trên. Ở bài học này, chúng ta sẽ phân tích các
tình huống đứa trẻ đang bận bịu, đang làm cái gì đó, nhưng bạn lại cho rằng
chúng làm “không đúng”, làm kém, mắc lỗi.
Bạn hãy tưởng tượng cảnh đứa trẻ đang loay hoay xếp hình. Công việc chẳng
suôn sẻ chút nào: các hình đổ lung tung, lộn xộn, xếp mãi không vào, rồi bông
hoa “chẳng ra bông hoa”. Bạn muốn nhúng tay vào, chỉ bảo, làm mẫu. Và thế là
bạn không kìm mình được nữa: “Khoan đã – bạn nói – không phải thế mà phải
như thế này cơ”. Nhưng đứa trẻ không bằng lòng, đáp lại: “Không cần, con tự
làm lấy”.
Một ví dụ khác: Chú bé lớp hai viết thư cho bà. Bạn nhòm qua vai bé. Ý tứ thật
cảm động, chỉ có điều chữ viết như gà bới và nhiều lỗi chính tả. Trước tình
huống đó làm sao bạn có thể coi như không nhìn thấy và bảo cháu sửa cho đúng
được. Nhưng khi nghe lời nhận xét, đứa trẻ sẽ tiu nghỉu, hết hứng viết tiếp.
Có một người mẹ nhận xét cậu con trai đã khá lớn của mình: “Ôi, trông con
vụng về quá, phải học thì mới nhảy được con ạ…”. Hôm đó là ngày sinh nhật
của cậu bé, cậu phấn chấn, biết sao nhảy vậy cùng với tất cả mọi người. Nhưng
sau khi nghe những lời lẽ đó, mặt cậu bé sa sầm xuống, cậu tìm một chỗ ngồi lỳ
cho đến hết buổi liên hoan. Bà mẹ thấy con tự ái cũng phật ý luôn. Thế là chẳng
còn ngày sinh nhật nữa.
Trước câu nói “Không phải thế” của cha mẹ nói chung, con trẻ phản ứng mỗi
đứa theo một cách: đứa thì buồn rầu, lúng túng, đứa thì tự ái, đứa thì cãi lại:
“Nếu tồi thì con không làm nữa!”. Phản ứng xem ra không giống nhau, nhưng tất
cả con trẻ đều cho thấy một điều – chúng không thích thái độ xử sự như vậy. Vì
sao?

https://thuviensach.vn

Để hiểu vì sao, chúng ta hãy nhớ lại mình khi còn là đứa trẻ.
Chính chúng ta đã phải mất bao nhiêu thời gian mới viết được một chữ cái, mới
quét nhà thật sạch hoặc đóng một chiếc đinh đúng vị trí? Bây giờ chúng ta thấy
các công việc đó thật đơn giản. Vậy tức là khi chúng ta gán cho việc đó “thật
đơn giản” nhưng với đứa trẻ là khó, chúng ta đã xử sự không công bằng. Con trẻ
có quyền tự ái!
Chúng ta hãy quan sát đứa bé lên một tập đi. Bé bứt ra khỏi bàn tay mẹ và chập
chững những bước đầu tiên trong đời. Khó nhọc lắm bé mới giữ được thăng
bằng, người bé đu đưa, hai cánh tay bé xinh chới với. Nhưng bé thích lắm và rất
hãnh diện! Hiếm phụ huynh nào lại có ý nghĩ dạy bảo bé: “Ai lại đi thế? Nhìn
đây con, phải thế này này!” hoặc: “Sao lại lắc la lắc lư thế! Mẹ đã nói bao lần rồi
là đừng có vẫy tay như vậy! Nào bước lại đi, bước đúng vào!”.
Khôi hài ư? Vô lý ư? Xét trên quan điểm tâm lý học, bất kể lời phê phán nào đối
với một người (con trẻ hoặc người lớn cũng vậy) đang tập làm một việc gì đó
thật vô lý.
Tôi thấy trước sẽ có câu hỏi: dạy bảo thế nào nếu không chỉ ra sai sót?
Đúng, biết sai sót là có lợi và thường là cần thiết, nhưng việc chỉ ra sai sót cần
đặc biệt cẩn thận. Thứ nhất, không phải sai sót nào cũng nêu ra; thứ hai, tốt nhất
nên nói về sai sót khi bình tĩnh mới nói chuyện chứ không được nói vào lúc đứa
trẻ đang mải mê công việc và cuối cùng, mọi nhận xét bao giờ cũng phải trên
nền khen ngợi nói chung.
Và chúng ta cũng nên học hỏi nghệ thuật này ở chính con trẻ. Chúng ta tự hỏi
mình: liệu có bao giờ đứa trẻ biết nó làm sai không? Biết đấy. Cũng như đứa bé
một tuổi tự cảm nhận những bước đi chập chững của mình. Thế bé có thái độ thế
nào trước những sai sót đó? Hóa ra dễ dung thứ hơn người lớn. Vì sao? Vì bé
bằng lòng rằng mình đã làm được một việc, đó là bé đã “đi được” cho dù chưa
vững. Hơn nữa, bé đoán: ngày mai sẽ vững vàng hơn! Phụ huynh chúng ta lại
muốn bằng cách nhận xét để nhanh chóng nhận kết quả tốt hơn. Nhưng thường
là ngược lại hoàn toàn.
Có lần cha của chú bé lên chín đã thú nhận:
“Tôi đã quá xét nét với các thiếu sót của cháu, làm cháu mất hết hứng thú học
tập cái mới. Trước đây hai cha con tôi đều mê trò lắp ráp mô hình. Giờ thì cháu
làm một mình, lắp rất tuyệt. Nhưng sa lầy, chỉ mô hình và mô hình, không muốn
bắt tay vào việc gì khác. Cháu bảo: con không, không thể, con không làm được –
và tôi cảm thấy đó là vì tôi đã luôn miệng phê phán cháu.”
Tôi hy vọng giờ thì bạn sẵn sàng chấp nhận một nguyên tắc và tuân theo trong
những tình huống đứa trẻ đang mải mê làm một việc gì đó. Đây cũng là nguyên
tắc đầu tiên chúng ta cần ghi nhớ.

https://thuviensach.vn

Nguyên tắc 1
Đừng can thiệp vào công việc trẻ đang làm nếu nó không nhờ giúp đỡ. Việc bạn
không nhúng tay vào sẽ là thông báo cho nó biết: “Mọi việc ổn cả. Con tất sẽ
làm được.”
Bốn kết quả của học hỏi
Con bạn đang học điều gì đó. Kết quả chung sẽ bao gồm vài kết quả riêng lẻ.
Chúng tôi xin nêu bốn trong số đó.
Kết quả thứ nhất: rõ ràng đó là kiến thức hay kỹ năng mà con trẻ thu nhận được.
Kết quả thứ hai – ít rõ hơn: luyện tập năng lực học tập nói chung, tức dạy chính
mình.
Kết quả thứ ba – dấu ấn cảm xúc mà công việc đã đem lại: hài lòng hay thất
vọng, tin tưởng hoặc thiếu niềm tin vào sức lực của bản thân.
Cuối cùng là kết quả thứ tư: dấu ấn của mối quan hệ tương hỗ giữa bạn và con
bạn nếu bạn đã cùng tham gia với con. Ở đây kết quả thu được hoặc tốt (hai bên
hài lòng về nhau) hoặc không tốt (thêm phần khó chịu nhau).
Xin bạn hãy nhớ: nguy cơ là phụ huynh chỉ hướng vào kết quả thứ nhất (Con
thuộc chưa? Con biết cách làm rồi chứ?). Nhất quyết không được quên ba kết
quả cuối. Chúng quan trọng hơn đấy!
Nếu con bạn tư duy kỳ quặc, nặn con chó giống con thằn lằn, viết chữ nguệch
ngoạc hoặc kể chuyện thiếu mạch lạc về một cuốn phim nhưng say sưa, chăm
chú thì bạn đừng phê phán, đừng bắt bẻ. Một khi bạn tỏ ra hứng thú với việc làm
của con, bạn sẽ thấy rằng sự tôn trọng và chấp nhận từ hai phía tăng lên, điều mà
cả bạn lẫn con trẻ đều cần biết chừng nào.
Bài tập
Bài tập thứ nhất
Bạn hãy hình dung số công việc (có thể ghi vào sổ) mà con bạn về nguyên tắc có
thể tự làm được cho dù không phải lúc nào cũng hoàn hảo.
Bài tập thứ hai
Khởi đầu, bạn hãy chọn vài việc trong số đó để con làm và cố gắng không can
thiệp. Kết thúc, bạn hãy khen ngợi con đã cố gắng bất luận kết quả việc làm như
thế nào.

https://thuviensach.vn

Bài tập thứ ba
Bạn hãy nhớ hai, ba lỗi của con mà bạn thấy bực mình nhất. Chọn thời điểm
bình tĩnh và nói giọng thích hợp để trao đổi với con về những sai sót đó.


https://thuviensach.vn

Bài học thứ ba
Cùng làm nào!
Trong bài học trước, chúng tôi đã nói về tầm quan trọng của việc để con trẻ yên
khi nó muốn tự làm lấy và say sưa với công việc đó (Nguyên tắc 1).
Nhưng nếu đứa bé gặp khó khăn thật sự, không tự làm lấy được lại là chuyện
khác. Giữ thái độ không can thiệp lúc này là không được, có thể có hại là đằng
khác.
Cha chú bé mười một tuổi kể rằng: “Nhân ngày sinh nhật của Misa, chúng tôi
tặng cháu bộ đồ chơi lắp ráp. Cháu mừng lắm, lấy ra xếp ngay. Hôm đó là ngày
Chủ nhật, tôi đang chơi với cô con gái thứ hai, em của Misa. Năm phút sau tôi
nghe thấy: “Bố ơi, chẳng ra hình gì cả, bố giúp con với”. Tôi đáp: “Con bé lắm
sao? Tự mày mò lấy”. Misa tiu nghỉu và bỏ không xếp nữa. Từ đó cháu không
bao giờ đoái hoài đến bộ đồ chơi đó nữa”.
Vì sao các bậc cha mẹ hay có kiểu trả lời như cha cháu Misa? Nhiều trường hợp
xuất phát từ động cơ tốt: dạy con mình đức tính tự lập, không sợ khó khăn.
Tuy nhiên vẫn còn những nguyên do khác: bố mẹ không có thì giờ, không thích
hoặc chính họ không biết làm thế nào. Tất cả “các lập luận sư phạm” và “những
lý do chính đáng” đó lại là những trở ngại chủ yếu trên bước đường thực hiện
Nguyên tắc 2 của chúng tôi. Trước tiên chúng tôi ghi nguyên tắc chung, sau đó
mới đi vào giải thích cụ thể.
Nếu con trẻ đang trong tình huống khó khăn và mong muốn nhận được sự giúp
đỡ của bạn, bạn nhất thiết phải giúp nó.
“Nào, chúng ta cùng làm” – câu nói mở đầu này thật tuyệt diệu, nó mở ra cho
đứa trẻ cánh cửa đi vào những kỹ năng mới, tri thức và sở thích mới.
Thoạt đầu có thể có cảm tưởng các Nguyên tắc 1 và 2 mâu thuẫn nhau. Song đấy
chỉ là cảm giác. Đơn giản là chúng được áp dụng cho các tình huống khác nhau.
Trong các tình huống áp dụng Nguyên tắc 1, đứa trẻ không yêu cầu được giúp
đỡ, thậm chí còn phản đối. Nguyên tắc 2 áp dụng trong trường hợp nếu đứa trẻ
trực tiếp yêu cầu giúp đỡ hoặc phàn nàn “không làm được”, “chẳng ra cái gì cả”,
rằng nó “không biết phải làm thế nào” hoặc sau những thất bại đầu tiên, nó thôi
không làm nữa. Dù biểu hiện thế nào thì đó cũng là tín hiệu trẻ cần được giúp
đỡ.
Nguyên tắc 2 của chúng tôi không đơn giản chỉ là lời khuyên tốt lành. Nguy